ARS ORATORIA V 





LIBRARY OF CONGRESS, j 



f UNITED STATES OF AMERICA, 



0(^^^' 



0- 

ARS ORATORIA 



SELECTIONS FROM 



CICERO ATO QUINTILIAN 






ORATORY 



WITH NOTES. 



By martin KELLOGG, 

PB0FES30R OP LATIK AKD GREEK IN THE UNIVBRSITT OP CAMPORKIA. 



" Eligat Itaque peritus ille praeceptor ex omnibus optima." 

Quint, viii., Prooem 3. 



NEW YORK: 
IVISON, BLAKEMAN, TAYLOR & CO., 

138 & 140 GRAND STREET. 




^^5 



1^ 



Entered according to Act of Congress, in the year 1872, by 

MARTIN KELLOGG, 

In the Office of the Librarian of Congress, at Washington, D. C. 



PREFACE. 

THIS little book asks the attention of students 
of Latin, on the following grounds : the im- 
portance of the subject-matter, the eminence of the 
writers whose precepts are here given, and the 
select quality of the reading afforded. 

No study is more important to the young men 
of our Colleges, than the study of oratory. They 
are to be public men, in a country where it is es- 
pecially needful to know how to speak well. If a 
learner of Latin can at the same time learn the best 
rules of oratory, he will gain a double good. The 
slowness of his reading, and the close attention it 
requires, will serve to fix the thoughts indelibly 
in his mind. 

The authors here offered for study stand in the 
very foremost rank. Pre-eminent among the Latin 
writers, their authority as teachers has never waned. 
They drew from the earlier Greeks; succeeding 
ages have been content to learn from them. Cicero 
knew whereof he taught. We may be glad of the 
self-appreciation which was sometimes a blem- 
ish, but which led him to linger on the field where 

(3) 



4 PREFACE. 

he was a conscious master. Quintilian was him- 
self no mean orator ; but he preferred to instruct 
rather than to plead. In his great work, he has 
gathered up the wisdom of earlier writers on ora- 
tory, and given it a new breadth and harmony. 

But why take only extracts from treatises so 
important? Simply because they are not read, 
and will not be read, in their complete forms. In 
the new College curriculum, other departments, 
growing more numerous and more exacting, have 
crowded hard upon the Classics. As a matter of 
fact, few Classes read more than a hundred pages 
of either Cicero or Quintilian on oratory ; some, 
not so much of both. Kingsley's De Oratore 
makes over 200 pages of Latin text : nearly 100 
are filled by Frieze's loth and 12th Books of Quin- 
tilian. The reading of these great works must, 
therefore, be fragmentary. To study and appre- 
ciate them in their completeness, is out of the 
question. This advantage lost, the best thing 
that remains is to read the choicest portions. 
There is much in these ancient writings that is to 
us of inferior interest ; the authors* voluminous 
prefaces ; the personal allusions ; technical details 
taught in the schools ; historical notices of men not 
now historical ; the outflowings of national pride ; 
and other things which are not " padding," but are 
of little pertinence to modern life. 0± the much 
that is really valuable to us, some portions are far 



PREFACE. 5 

more important than others. Striking sentiments, 
fine illustrations, critical estimates, pregnant max- 
ims, and practical rules are found in every part of 
the original works. With the best selection of 
these, students in Latin will have the best possible 
reading-book for their limited study of oratorical 
writings. 

This best possible selection the present Editor 
has no thought of being able to offer. But he has 
spent much time in culling and arranging what 
seemed most likely to be of service. Whatever 
failure there may be in the execution of his plan, 
he is confident that the plan itself is a good one. 
If executed with a fair degree of accuracy and 
good judgment, it should double the value of at 
least one Term's reading in Latin. 

No liberties have been taken with the text, save 
in the way of omission. Some connectives are left 
in disjunctive positions. But the sequences of 
thought are such as to give each half of the book a 
certain continuity and completeness. The reading 
will be found by no means jagged ; and no page 
can fail to enrich the mind of the learner. Notices 
of the authors are prefixed to the Notes. The text 
followed has been, for Cicero, that of Klotz, col- 
lated with Orelli's ; for Quintilian, Bonnell's, with 
a comparison of the standard edition of Spalding 
and Zumpt. The variations in orthography are 
not always harmonized : it will do the student no 



6 PREFACE. 

harm to accustom himself to the differing forms of 
quum or cum. The Notes are not voluminous. A 
book of such excerpts seems to need less elucida- 
tion than any equal portion of the original works. 
The vexed passages, usually the least interesting, 
are the least likely to be included. The most strik- 
ing thoughts shine by their own light. The num- 
bering runs through each author. An index gives 
the corresponding numbers of the full editions. 

The Editor acknowledges his indebtedness to the 
editions above mentioned, and to others ; especial- 
ly Billerbeck's De Oratore, Kingsley's De Oratore, 
Jahn's Orator, and Frieze's Quintilian. The Amer- 
ican editions are so excellent, that nothing but the 
urgency of a new plan would have led him to 
cover the same ground, though it be but here and 
there. A few references have been made to gram- 
mars ; to Harkness, and oftener to Madvig, in the 
fine edition revised by Professor Thacher. 

The name Ars Oratoria has been given to this 
compilation for the sake of convenience. Though 
the work is so fragmentary, it is at least as com- 
plete as the Epistle of Horace stjled the Ars Po- 
etica; which of course suggested the title of the 
present book. 

University of California, May, 1872. 



ARS ORATORIA. 



PART I. 
O I O E R, O 



MIHI quidem saepenumero in summos hom- 
ines ac summis ingeniis praeditos intuenti 
quaerendum esse visum est, quid esset, cur plures 
in omnibus artibus, quam in dicendo admirabiles 
exstitissent. Nam quocumque te animo et cogi- 
tatione converteris, permultos excellentes in quo- 
que genere videbis, non mediocrium artium, sed 
prope maximarum. . . Quis dubitet, quin belli 
duces praestantissimos ex hac una civitate paene 
innumerabiles, in dicendo autem excellentes vix 
paucos proferre possimus? Jam vero consilio ac 
sapientia qui regere ac gubernare rem publicam 
possent, multi nostra, plures patrum memoria atque 
etiam majorum exstiterunt, quum boni perdiu nulli, 
vix autem singulis aetatibus singuli tolerabiles ora- 
tores invenirentur. . . In qua difficile est enume- 
rare, quot viri, quanta scientia, quantaque in suis 
studiis varietate et copia fuerint, qui non una aliqua 
in re separatim elaborarint, sed omnia, quaecumque 
possent, vel scientiae pervestigatione vel disserendi 
ratione comprehenderint. Quis ignorat, ii, qui 
mathematici vocantur, quanta in obscuritate rerum, 
et quam recondita in arte et multiplici subtilique 

(7) 



8 ARS ORATORIA. 

versentur? Quo tamen in genere ita multi perfect! 
homines exstiterunt, ut nemo fere studuisse ei 
scientiae vehementius videatur, quin, quod voluerit, 
consecutus sit. Quis musicis, quis huic studio lit- 
terarum, quod profitentur ii, qui grammatici vo- 
cantur, penitus se dedit, quin omnem illarum artium 
paene infinitam vim et materiem scientia et cogni- 
tione comprehenderit ? Vere mihi hoc videor esse 
dicturus; ex omnibus iis, qui in harum artium 
liberalissimis studiis sint doctrinisque versati, mini- 
mam copiam poetarum egregiorum exstitisse. 
Atque in hoc ipso numero, in quo perraro exoritur 
aliquis excellens, si diligenter et ex nostrorum et 
ex Graecorum copia comparare voles, multo tamen 
pauciores oratores quam poetae boni reperientur. 
Quod hoc etiam mirabilius debet videri, quia caete- 
rarum artium studia fere e reconditis atque abditis 
fontibus hauriuntur, dicendi autem omnis ratio in 
medio posita communi quodam in usu atque in 
hominum more et vSermone versatur ; ut in caeteris 
id maxime excellat, quod longissime sit ab imperi- 
torum intelligentia sensuque disjunctum, in dicen- 
do autem vitium vel maximum sit a vulgari genere 
orationis atque a consuetudine communis sensus 
abhorrere. Ac ne illud quidem vere dici potest, 
aut plures caeteris inservire, aut majore delecta- 
tione, aut spe uberiore, aut praemiis ad perdiscen- 
dum amplioribus commoveri. Atque ut omittam 
Graeciam, quae semper eloquentiae princeps esse 
voluit, atque illas omnium doctrinarum inventrices 
Athenas, in quibus summa dicendi vis et inventa 
est et perfecta, in hac ipsa civitate profecto nulla 
umquam vehementius quam eloquentiae studia 
viguerunt. . , Ingenia vero, ut multis rebus pos- 



CICERO. 9 

sumus judicare, nostrorum hominum multum caet- 
eris hominibus omnium gentium praestiterunt. 
Quibus de causis quis non jure miretur ex omni 
memoria aetatum, temporum, civitatum tarn ex- 
iguum oratorum numerum inveniri ? 

Respondeo, mihi dicendi aut nullam artem aut 
pertenuem videri, sed omnem esse contentionem 
inter homines doctos in verbi controversia positam. 
Nam si ars ita definitur, ut paullo ante exposuit 
Antonius, ex rebus penitus perspectis, planeque 
cognitis, atque ab opinionis arbitrio sejunctis scien- 
tiaque comprehensis, non mihi videtur ars oratoris 
esse ulla. Sunt enim varia, et ad vulgarem popu- 
laremque sensum accommodata, omnia genera 
hujus forensis nostrae dictionis. Sin autem ea, 
quae observata sunt in usu ac tractatione dicendi, 
haec ab hominibus callidis ac peritis animadversa 
ac notata, verbis definita, generibus illustrata, par- 
tibus distributa sunt — id quod video potuisse fieri — , 
non intelligo, quamobrem non, si minus ilia subtili 
definitione, at hac vulgari opinione ars esse videa- 
tur. Sed sive est ars, sive artis quaedam similitu- 
do, non est ea quidem negligenda. . . Verum ego 
hanc vim intelligo esse in praeceptis omnibus, non 
ut ea secuti oratores eloquentiae laudem sint adepti, 
sed, quae sua sponte homines eloquentes facerent, 
ea quosdam observasse, atque id egisse ; sic esse 
non eloquentiam ex artificio, sed artificium ex elo- 
quentia natum ; quod tamen, ut ante dixi, non eji- 
cio ; est enim, etiam si minus necessarium ad bene 
dicendum, tamen ad cognoscendum non illiberale. 
Et exercitatio quaedam suscipienda vobis est; 
quamquam vos quidem jam pridem estis in cursu : 
sed iis, qui ingrediuntur in stadium, quique ea, 
I* 



lO ARS ORATORIA. 

quae agenda sunt in foro tamquam in acie, possunt 
etiam nunc exercitatione quasi ludicra praediscere 
ac meditari. . . Sentio, naturam primum atque in- 
genium ad dicendum vim afferre maximam. . . Nam 
et animi atque ingenii celeres quidam motus esse 
debent, qui et ad excogitandum acuti, et ad expli- 
candum ornandumque sint uberes, et ad memoriam 
firmi atque diuturni ; et si quis est, qui haec putet 
arte accipi posse, . . . quid de illis dicet, quae certe 
cum ipso homine nascuntur, linguae solutio, vocis 
sonus, latera, vires, conformatio quaedam et figura 
totius oris et corporis ? Neque haec ita dico, ut 
ars aliquos limare non possit — neque enim ignoro, 
et quae bona sint, fieri meliora posse doctrina, et 
quae non optima, aliquo modo acui tamen et cor- 
rigi posse — , sed sunt quidam aut ita lingua haesi- 
tantes, aut ita voce absoni, aut ita vultu motuque 
corporis vasti atque agrestes, ut, etiamsi ingeniis 
atque arte valeant, tamen in oratorum numerum 
venire non possint. Sunt autem quidam ita in eis- 
dem rebus habiles, ita naturae muneribus ornati, ut 
non nati, sed ab aliquo deo ficti esse videantur. 
Magnum quoddam est onus atque munus, suscip- 
ere atque profited se esse, omnibus silentibus, unum 
maximis de rebus magno in conventu hominum 
audiendum. . . Neque haec in eam sententiam dis- 
puto, ut homines adolescentes, si quid naturale 
forte non habeant, omnino a dicendi studio deter- 
ream. . . Sed quia de oratore quaerimus, fingendus 
est nobis oratione nostra detractis omnibus vitiis 
orator, atque omni laude cumulatus. . . Ego scripsi 
etiam illud, d i s e r t o s cognosse me nonnullos, 
eloquentem adhuc neminem ; quod eum statue- 
bam disertum, qui posset satis acute atque dilucide 



CICERO. • II 

apud mediocres homines ex communi quadam 
opinione hominum dicere ; eloquentem vero, qui 
mirabilius et magnificentius augere posset atque 
ornare quae vellet, omnesque omnium rerum, quae 
ad dicendum pertinerent, fontes animo ac memoria 
contineret. . . Si quis universam et propriam orato- 
ris vim definire complectique vult, is orator erit 
mea sententia hoc tam gravi dignus nomine, qui, 
quaecumque res incident, quae sit dictione expli- 
canda, prudenter et composite et ornate et memo- 
riter dicet, cum quadam actionis etiam dignitate. . . 
Non enim causidicum nescio quem, neque declam- 
atorem aut rabulam, hoc sermone nostro conquir- 
imus, sed eum virum, qui primum sit ejus artis an- 
tistes, cujus quum ipsa natura magnam homini fa- 
cultatem daret, tamen dedisse deus putatur, ut ip- 
sum, quod erat hominis proprium, non partum per 
nos, sed divinitus ad nos delatum videretur ; deinde, 
qui possit, non tam caduceo quam nomine oratoris 
ornatus, incolumis vel inter hostium tela versari ; 
tum, qui scelus fraudemque nocentis possit dicendo 
subjicere odio civium, supplicioque constringere ; 
idemque ingenii praesidio innocentiam judiciorum 
poena liberare ; idemque languentem labentemque 
populum aut ad decus excitare, aut ab errore de- 
ducere, aut inflammare in improbos, aut incitatum 
in bonos mitigare ; qui denique, quemcumque in 
animis hominum motum res et causa postulet, eum 
dicendo vel excitare possit vel sedare. 

Neque vero mihi quidquam praestabilius videtur, 
quam posse dicendo tenere hominum coetus, mentes 
allicere, voluntates impellere quo velit, unde autem 
velit deducere. . . Quid enim est aut tam admirabile, 
quam ex infinita multitudine hominum exsistere 



12 ARS ORATORIA. 

unum, qui id, quod omnibus natura sit datum, vel 
solus vel cum paucis facere possit ? aut tam jucun- 
dum cognitu atque auditu, quam sapientibus sen- 
tentiis gravibusque verbis ornata oratio et polita ? 
aut tam potens tamque magnificum, quam populi 
motus, judicum religiones, senatus gravitatem uni- 
us oratione converti ? Quid tam porro regium, 
tam liberale, tam munificum, quam opem ferre 
supplicibus, excitare afflictos, dare salutem, liber- 
are periculis, retinere homines in civitate? Quid 
autem tam necessarium, quam tenere semper arma, 
quibus vel tectus ipse esse possis, vel provocare 
improbos, vel te ulcisci lacessitus ? . . Quid esse 
potest aut jucundius aut magis proprium hu- 
manitatis, quam sermo facetus ac nulla in re rudis ? 
Hoc enim uno praestamus vel maxime feris, quod 
colloquimur inter nos, et quod exprimere dicendo 
sensa possumus. Quamobrem quis hoc non jure 
miretur, summeque in eo elaborandum esse arbi- 
tretur, ut, quo uno homines maxime bestiis praes- 
10 tent, in hoc hominibus ipsis antecellat ? . . Nunc 
hoc propono, quod mihi persuasi, quamvis ars non 
sit, tamen nihil esse perfecto oratore praeclarius. 
Nam, ut usum dicendi omittam, qui in omni paca- 
ta et libera civitate dominatur, tanta oblectatio est 
in ipsa facultate dicendi, ut nihil hominum aut au- 
ribus aut mentibus jucundius percipi possit. Qui 
enim cantus moderata oratione dulcior inveniri 
potest? quod carmen artificiosa verborum conclu- 
sione aptius ? qui actor imitanda, quam orator sus- 
cipienda veritate jucundior ? Quid autem subtilius 
quam crebrae acutaeque sententiae ? quid admira- 
bilius quam res splendore illustrata verborum ? quid 
plenius quam omni genere rerum cumulata oratio ? 



CICERO. 13 

Neque ulla non propria oratoris res est, quae qui- 
dem ornate dici graviterque debet. Hujus est in 
dando consilio de maximis rebus cum dignitate 
explicata sententia ; ejusdem et languentis populi 
incitatio, et effrenati moderatio ; eadem facultate 
et fraus hominum ad perniciem, et integritas ad 
salutem vocatur. Quis cohortari ad virtutem ar- 
dentius, quis a vitiis acrius revocare, quis vitupe- 
rare improbos asperius, quis laudare bonos orna- 
tius, quis cupiditatem vehementius frangere ac- 
cusando potest? quis maerorem levare mitius 
consolando? Historia vero testis temporum, lux 
veritatis, vita memoriae, magistra vitae, nuntia 
vetustatis, qua voce alia nisi oratoris immortalitati 
commendatur? . . Ut enim hominis decus inge- 11 
nium, sic ingenii ipsius lumen est eloquentia, qua 
virum excellentem praeclare turn illi homines flo- 
rem populi esse dixerunt. 

Majus est hoc quiddam, quam homines opinan- 12 
tur, et pluribus ex artibus studiisque collectum. . . 
Est enim et scientia comprehendenda rerum pluri- 
marum, sine qua verborum volubilitas inanis atque 
irridenda est ; et ipsa oratio conformanda, non so- 
lum electione, sed etiam constructione verborum ; 
et omnes animorum motus, quos hominum generi 
rerum natura tribuit, penitus pernoscendi, quod 
omnis vis ratioque dicendi in eorum, qui audiunt, 
mentibus aut sedandis aut excitandis expromenda 
est. Accedat eodem oportet lepos quidam face- 
tiaeque, et eruditio libero digna, celeritasque et 
brevitas et respondendi et lacessendi, subtili ven- 
ustate atque urbanitate conjuncta. Tenenda prae- 
terea est omnis antiquitas, exemplorumque vis ; 
neque legum ac juris civilis scientia negligenda 



14 ARS ORATORIA. 

est. Nam quid ego de actione ipsa plura dicam ? 
quae motu corporis, quae gestu, quae vultu, quae 
vocis conformatione ac varietate moderanda est. . . 
Quid dicam de thesauro rerum omnium, memoria? 
quae nisi custos inventis cogitatisque rebus et ver- 
bis adhibeatur, intelligimus omnia, etiam si prae- 
clarissima fuerint in oratore, peritura. Quamob- 
rem mirari desinamus, quae causa sit eloquentium 
paucitatis, quum ex iis rebus universis eloquentia 
constet, in quibus singulis elaborare permagnum 
est, hortemurque potius liberos nostros caeteros- 
que, quorum gloria nobis et dignitas cara est, ut 

13 animo rei magnitudinem complectantur. . . Satis 
est in caeteris artificiis percipiendis tantummodo 
similem esse hominis, et id, quod tradatur, vel 
etiam inculcetur, si qui forte sit tardior, posse per- 
cipere animo, et memoria custodire. Non quaeri- 
tur mobilitas linguae, non celeritas verborum, non 
denique ea, quae nobis non possumus fingere, 
facies, vultus, sonus. In oratore autem acumen 
dialecticorum, sententiae philosophorum, verba 
prope poetarum, memoria juris consultorum, vox 
tragoedorum, gestus paene summorum actorum 
est requirendus. . . Acuto homine nobis opus est 
et natura usuque callido, qui sagaciter pervestiget, 
quid sui cives iique homines, quibus aliquid dicendo 
persuadere velit, cogitent, sentiant, opinentur, ex- 
spectent. Teneat oportet venas cujusque generis, 
aetatis, ordinis, et eorum, apud quos aliquid aget 

14 aut erit acturus, mentes sensusque degustet. . . In 
causarum contentionibus magnum est quoddam 
opus, atque baud sciam an de humanis operibus 
longe maximum : in quibus vis oratoris plerumque 
ab imperitis exitu et victoria judicatur ; ubi adest 



CICERO. 15 

armatus adversarius, qui sit et feriendus et repel- 
lendus ; ubi saepe is, qui rei dominus futurus est, 
alienus atque iratus, aut etiam amicus adversario 
et inimicus tibi est ; quum aut docendus is est aut 
dedocendus, aut reprimendus aut incitandus, aut 
omni ratione ad tempus, ad causam oratione mod- 
erandus ; in quo saepe benevolentia ad odium, 
odium autem ad benevolentiam deducendum est; 
aut tamquam machinatione aliqua tum ad severita- 
tem, tum ad remissionem animi, tum ad tristitiam, 
tum ad laetitiam est contorquendus : omnium sen- 
tentiarum gravitate, omnium verborum ponderibus 
est utendum ; accedat oportet actio varia, vehe- 
mens, plena animi, plena spiritus, plena doloris, 
plena veritatis. In his operibus si quis illam artem 
comprehenderit, ut tamquam Phidias Minervae 
signum efficere possit, non sane, quemadmodum in 
clipeo idem artifex, ut minora ilia opera facere dis- 
cat, laborabit. . . Dicere bene- nemo potest, nisi qui 15 
prudenter intelligit. Quare qui eloquentiae verae 
dat operam, dat prudentiae. . . Hoc vero sine ulla 
dubitatione confirmaverim, sive ilia arte pariatur 
aliqua sive exercitatione quadam sive natura, rem 
unam esse omnium difficillimam. 

Id si est difficile nobis, quod ante, quam ad dis- 16 
cendum ingressi sumus, obruimur ambitione et 
foro, sit tamen in re positum atque natura. . . Mag- 17 
num opus omnino et arduum conamur ; sed nihil 
difficile amanti puto. . . Quare non est cur eorum, 
qui se studio eloquentiae dediderunt, spes infrin- 
gatur, aut languescat industria. Nam neque illud 
ipsum, quod est optimum, desperandum est, et in 
praestantibus rebus magna sunt ea, quae sunt opti- 
mis proxima. . . Prima sequentem houestum est in 



1 6 ARS ORATORIA. 

secundis tertiisque consistere. Nam in poetis non 
Homero soli locus est, ut de Graecis loquar, aut 
Archilocho aut Sophocli aut Pindaro, sed horum 
vel secundis vel etiam infra secundos : nee vero 
Aristotelem in philosophia deterruit a scribendo 
amplitudo Platonis, nee ipse Aristoteles admirabili 
quadam scientia et copia caeterorum studia re- 
stinxit. 

1 8 Quum ad inveniendum in dicendo tria sint: 
acumen, deinde ratio, quam licet, si volumus, ap- 
pellemus artem, tertium diligentia ; non possum 
equidem non ingenio primas concedere ; sed ta- 
men ipsum ingenium diligentia etiam ex tarditate 
incitat. . . Haec praecipue colenda est nobis, haec 
semper adhibenda, haec nihil est quod non asse- 
quatur. . . Ars demonstrat tantum, ubi quaeras, 
atque ubi sit illud, quod studeas invenire ; reliqua 
sunt in cura, attentione animi, cogitatione, vigilan- 
tia, assiduitate, labore ; complectar uno verbo, quo 
saepe jam usi sumus, diligentia ; qua una virtute 

19 omnes virtutes reliquae continentur. . . Fortasse 
caeteri tectiores ; ego semper me didicisse prae 

20 me tuli. . . Diligentissime hoc est eis, qui instituunt 
aliquos atque erudiunt, videndum, quo sua quem- 

21 que natura maxime ferre videatur. . . Ego tibi ora- 
torem sic jam instituam, si potero, ut, quid efficere 
possit, ante perspiciam. Sit enim mihi tinctus lit- 
teris; audierit aliquid, legerit, ista ipsa praecepta 
acceperit; tentabo quid deceat, quid voce, quid 
viribus, quid spiritu, quid lingua efficere possit. 
Si intelligam posse ad summos pervenire, non so- 
lum hortabor, ut elaboret, sed etiam, si vir quoque 
bonus mihi videbitur esse, obsecrabo. Tantum 
ego in excellente oratore, el eodem bono viro, 



CICERO. 17 

pono esse ornamenti universae civitati. . . Qui sit 22 
autem oratori memoriae fructus, quanta utilitas, 
quanta vis, quid me attinet dicere? Tenere, quae 
didiceris in accipienda causa, quae ipse cogitaris ? 
omnes fixas esse in animo sententias ? omnem de- 
scriptum verborum apparatum ? ita audire vel 
cum, unde discas, vel eum, cui respondendum sit, 
ut illi non infundere in aures tuas orationem, sed 
in animo videantur inscribere? Itaque soli, qui 
memoria vigent, sciunt quid et quatenus et quo- 
modo dicturi sint, quid responderint, quid super- 
sit ; iidemque multa ex aliis causis aliquando a se 
acta, multa ab aliis audita meminerunt. 

Illius perfecti oratoris et summae eloquentiae 23 
species exprimenda est ; quem hoc uno excellere, 
id est, oratione, caetera in eo latere, indicat nomen 
ipsum. Non enim inventor aut compositor aut 
actor haec complexus est omnia, sed et Graece ab 
eloquendo prfToyp et Latine eloquens dictus est. 
Caeterarum enim rerum, quae sunt in oratore, 
partem aliquam sibi quisque vindicat ; dicendi au- 
tem, id est, eloquendi, maxima vis soli huic conce- 
ditur. . . Erit eloquens is, qui in foro causisque civ- 
ilibus ita dicet, ut probet, ut delectet, ut flectat. 
Probare necessitatis est, delectare suavitatis, flec- 
tere victoriae : nam id unum ex omnibus ad obti- 
nendas causas potest plurimum. Sed quot officia 
oratoris, tot sunt genera dicendi : subtile in pro- 
bando, modicum in delectando, vehemens in flec- 
tendo ; in quo uno vis omnis oratoris est. . . Hujus 
eloquentiae est tractare animos, hujus omni modo 
permovere. Haec modo perfringit, modo irrepit 
in sensus ; inserit novas opiniones, evellit insitas. . . 
Ego neque illis assentiebar, neque harum disputa- 24 



1 8 ARS ORATORIA. 

tionum inventori et principi longe omnium in di- 
cendo gravissimo et eloquentissimo, Platoni, cujus 
turn Athenis diligentius legi Gorgiam ; quo in 
libro hoc maxime admirabar Platonem, quod mihi 
in oratoribus irridendis ipse esse orator summus 
videbatur. Verbi enim controversia jam diu tor- 
quet Graeculos homines, contentionis cupidiores 
quam veritatis. Nam si quis hunc statuit esse ora- 
torem, qui tantummodo in jure et in judiciis possit 
aut apud populum aut in senatu copiose loqui, 
tamen huic ipsi multa tribuat et concedat necesse 
est. Neque enim sine multa pertractatione omnium 
rerum pubHcarum, neque sine legum, morum, juris 
scientia, neque natura hominum incognita ac mori- 
bus, in his ipsis rebus satis calHde versari et perite 
potest. . . Dicendi enim virtus, nisi ei, qui dicet, ea, 
de quibus dicet, percepta sint, exstare non potest. 

25 Est finitimus oratori poeta, numeris astrictior paul- 
lo, verborum autem licentia liberior, multis vero 
ornandi generibus socius ac paene par ; in hoc 
quidem certe prope idem, nuUis ut terminis cir- 
cumscribat aut definiat jus suum, quo minus ei li- 
ceat eadem ilia facultate et copia vagari qua velit. . . 
Illud est probabilius, neque tamen verum, quod 
Socrates dicere solebat, omnes in eo, quod scirent, 
satis esse eloquentes ; illud verius, neque quem- 
quam in eo disertum esse posse, quod nesciat, ne- 
que, si optime sciat, ignarusque sit faciundae ac 
poliendae orationis, diserte id ipsum, de quo sciat, 
posse dicere. . . Sentio neminem esse in oratorum 
numero habendum, qui non sit omnibus iis artibus, 

26 quae sunt libero dignae, perpolitus. . . Nihil de re- 
ligione, nihil de morte, nihil de pietate, nihil de 
caritate patriae, nihil de bonis rebus aut malis, 



CICERO. 19 

nihil de virtutibus aut vitiis, nihil de officio, nihil 
de dolore, nihil de voluptate, nihil de perturbation- 
ibus animi et erroribus, quae saepe cadunt in 
causas, sed jejunius aguntur, nihil, inquam, sine ea 
scientia, quam dixi, graviter, ample, copiose dici 
et explicari potest. 

Nihil est aliud eloquentia nisi copiose loquens 27 
sapientia. . . . Positum sit in primis, sine philo- 28 
Sophia non posse effici, quem quaerimus, eloquen- 
tem. . . Nee vero sine philosophorum disciplina ge- 
nus et speciem cujusque rei cernere, neque earn 
definiendo explicare, nee tribuere in partes possu- 
mus, nee judicare quae vera, quae falsa sint, neque 
cernere consequentia, repugnantia videre, ambigua 
distinguere. . . Si me audiet, quoniam philosophia 29 
in tres partes est distributa, in naturae obscurita- 
tem, in disserendi subtilitatem, in vitam atque 
mores, duo ilia relinquamus, atque largiamur iner- 
tiae nostrae ; tertium vero, quod semper oratoris 
fuit, nisi tenebimus, nihil oratori, in quo magnus 
esse possit, relinquemus. Quare hie locus de vita 
et moribus totus est oratori perdiscendus ; caetera 
si non didicerit, tamen poterit, si quando opus erit, 
ornare dicendo, si modo ad eum erunt delata et ei 
tradita. . . Esse perfecte eloquentis puto non eam 30 
solum facultatem habere, quae sit ejus propria, fuse 
lateque dicendi, sed etiam vicinam ejus atque finit- 
imam dialecticorum scientiam assumere. Quam- 
quam aliud videtur oratio esse, aliud disputatio, 
nee idem loqui esse quod dicere. Ac tamen utrum- 
que in disserendo est. Disputandi ratio et loquen- 
di dialecticorum sit, oratorum autem dicendi et 
ornandi. Zeno quidem ille, a quo disciplina 
Stoicorum est, manu demonstrare solebat quid in- 



20 ARS ORATORIA. 

ter has artes interesset. Nam quum compresserat 
digitos pugnumque fecerat, dialecticam aiebat 
ejusmodi esse ; quum autem diduxerat et manum 
dilataverat, palmae illius similem eloquentiam esse 

31 dicebat. . . Valet multum ad vincendum, probari 
mores et instituta et facta et vitam eorum, qui 
agent causas. . . Conciliantur autem animi digni- 
tate hominis, rebus gestis, existimatione vitae ; quae 
facilius ornari possunt, si modo sunt, quam fingi, si 
nulla sunt. . . Facilitatis, liberalitatis, mansuetudinis, 
pietatis, grati animi, non appetentis, non avidi sig- 
na proferre perutile est ; eaque omnia, quae pro- 
borum, demissorum, non acrium, non pertinacium, 
non litigiosorum, non acerborum sunt, valde be- 
nevolentiam conciliant, abalienantque ab iis, in 

32 quibus haec minus sunt. . . Oratori, quae sunt in 
hominum vita, quandoquidem in ea versatur ora- 
tor, atque ea est ei subjecta materies, omnia quae- 
sita, audita, lecta, disputata, tractata, agitata esse de- 
bent. . . Quo major est vis, hoc est magis probitate 
jungenda summaque prudentia; quarum virtutum 
expertibus si dicendi copiam tradiderimus, non eos 
quidem oratores efFecerimus, sed furentibus quaedam 

33 arma dederimus. . . Mihi, etiam qui optime dicunt, 
quique id facillime atque ornatissime facere possunt, 
tamen, nisi timide ad dicendum accedunt, et in exor- 
dienda oratione perturbantur, paene impudentes vi- 
dentur ; tametsi id accidere non potest. Ut enim 
quisque optime dicit, ita maxime dicendi difficulta- 
tem, variosque eventus orationis, exspectationemque 
hominum pertimescit. Qui vero nihil potest dignum 
re, dignum nomine oratoris, dignum hominum auri- 
bus efficere atque edere, is mihi, etiamsi commove- 
tur in dicendo, tamen impudens videtur. Non 



CICERO. 21 

enim pudendo, sed non faciendo id, quod non de- 
cet, impudentiae nomen effugere debemus. Quem 
vero non pudet — id quod in plerisque video — , hunc 
ego non reprehensione solum, sed etiam poena dig- 
num puto. 

Est eloquentiae, sicut reliquarum rerum, funda- 34 
mentum sapientia. Ut enim in vita, sic in oratione 
nihil est difficilius quam quid deceat videre. Upenov 
appellant hoc Graeci ; nos dicamus sane deco- 
rum... Est autem quid deceat oratori videndum 
non in sententiis solum, sed etiam in verbis. . . In 
omnibusque rebus videndum est quatenus. . . Nam 
nee semper, nee apud omnes, nee contra omnes, 
nee pro omnibus, nee omnibus eodem modo dicen- 
dum arbitror. Is erit ergo eloquens, qui ad id, 
quodcumque decebit, poterit accommodare ora- 
tionem. . . Quibus a natura minora data sunt, ta- 35 
men illud assequi possunt, ut iis, quae habent, mo- 
dice et scienter utantur, et ut ne dedeceat. Id 
enim est maxime vitandum, et de hoc uno minime 
est facile praecipere, non mihi modo, qui sicut 
unus paterfamilias his de rebus loquor, sed etiam 
ipsi illi Roscio, quem saepe audio dicere, caput 
esse artis decere ; quod tamen unum id esse, quod 
tradi arte non possit. . . Ornamentis iisdem uti fere 3^ 
licebit alias contentius, alias summissius ; omnique 
in re posse quod deceat facere, artis et naturae est ; 
scire quid quandoque deceat, prudentiae. . . Tum 37 
ille : Ego mehercule, inquit, ex omnibus Latinis 
verbis hujus verbi vim vel maximam semper puta- 
vi. Quem enim nos ineptum vocamus, is mihi 
videtur ab hoc nomen habere ductum, quod non 
sit aptus, idque in sermonis nostri consuetudine 
perlate patet. Nam qui aut tempus quid postulet 



22 ARS ORATORIA. 

non videt, aut plura loquitur, aut se ostentat, aut 
eorum, quibuscum est, vel dignitatis vel commodi 
rationem non habet, aut denique in aliquo genere 
aut inconcinnus aut multus est, is ineptus esse dici- 
tur. Hoc vitio cumulata est eruditissima ilia Grae- 
corum natio. Itaque quod vim hujus mali Graeci 
non vident, ne nomen quidem ei vitio imposuerunt. 
Ut enim quaeras omnia, quomodo Graeci i n e p- 
tum appellent, non reperies. Omnium autem in- 
eptiarum, quae sunt innumerabiles, baud sciam an 
nulla sit major, quam, ut illi solent, quocumque in 
loco, quoscumque inter homines visum est, de re- 
bus aut difficillimis aut non necessariis argutissime 
disputare. 
38 Equidem probo ista, Crassus inquit, quae vos fa- 
cere soletis, ut, causa aliqua posita consimili causa- 
rum earum, quae in forum deferuntur, dicatis quam 
maxime ad veritatem accommodate ; sed plerique 
in hoc vocem modo, neque eam scienter, et vires 
exercent suas, et linguae celeritatem incitant, ver- 
borumque frequentia delectantur. In quo faUit 
eos, quod audierunt, dicendo homines, ut dicant, 
efficere solere. Vere enim etiam illud dicitur, per- 
verse dicere homines perverse dicendo facillime 
consequi. Quamobrem in istis ipsis exercitationi- 
bus, etsi utile est etiam subito saepe dicere, tamen 
illud utilius, sumpto spatio ad cogitandum, paratius 
atque accuratius dicere. Caput autem est, quod, 
ut vere dicam, minime facimus ; est enim magni 
laboris, quem plerique fugimus ; quam plurimum 
scribere. Stilus optimus et praestantissimus dicen- 
di effector ac magister; neque injuria. Nam si 
subitam et fortuitam orationem commentatio et 
cogitatio facile vincit, banc ipsam profecto assidua 



CICERO. 23 

ac diligens scriptura superabit. Omnes enim, sive 39 
artis sunt loci sive ingenii cujusdam ac prudentiae, 
qui modo insunt in ea re, de qua scribimus, anqui- 
rentibus nobis omnique acie ingenii contemplanti- 
bus ostendunt se et occurrunt ; omnesque senten- 
tiae verbaque omnia, quae sunt cujusque generis 
maxime illustria, sub acumen stili subeant et suc- 
cedant necesse est ; tum ipsa collocatio conforma- 
tioque verborum perficitur in scribendo, non poe- 
tico, sed quodam oratorio numero et modo. Haec 
sunt, quae clamores et admirationes in bonis orato- 
ribus efficiunt ; neque ea quisquam, nisi diu mul- 
tumque scriptitarit, etiamsi vehementissime se in 
his subitis dictionibus exercuerit, consequetur. Et 
qui a scribendi consuetudine ad dicendum venit, 
hanc affert facultatem, ut, etiam subito si dicat, ta- 
men ilia, quae dicantur, similia scriptorum esse 
videantur ; atque etiam, si quando in dicendo scrip- 
tum attulerit aliquid, quum ab eo discesserit, reli- 
qua similis oratio consequetur. Ut concitato na- 
vigio, quum remiges inhibuerunt, retinet tamen 
ipsa navis motum et cursum suum, intermisso im- 
petu pulsuque remorum, sic in oratione perpetua, 
quum scripta deficiunt, parem tamen obtinet oratio 
reliqua cursum, scriptorum similitudine et vi con- 
citata. . . Eo sum usus adolescens, ut summorum 40 
oratorum Graecas orationes explicarem. Quibus 
lectis hoc assequebar, ut, quum ea, quae legeram 
Graece, Latine redderem, non solum optimis verbis 
uterer et tamen usitatis, sed etiam exprimerem 
quaedam verba imitando, quae nova nostris essent, 
dum modo essent idonea. Jam vocis et spiritus et 
totius corporis et ipsius linguae motus et exercita- 
tiones non tarn artis indigent quam laboris ; quibus 



24 ARS ORATORIA. 

in rebus habenda est ratio diligenter, quos imite- 
mur, quorum similes velimus esse. Intuendi nobis 
sunt non solum oratores, sed etiam actores, ne mala 
consuetudine ad aliquam deformitatem pravitatem- 
que veniamus. Exercenda est etiam memoria, 
ediscendis ad verbum quam plurimis et nostris 
scriptis et alienis. . . Educenda deinde dictio est ex 
hac domestica exercitatione et umbratili, medium 
in agmen, in pulverem, in clamorem, in castra at- 
que in aciem forensem ; subeundus visus omnium, 
et periclitandae vires ingenii ; et ilia commentatio 

4^ inclusa in veritatis lucem proferenda est. Legendi 
etiam poetae, cognoscendae historiae, omnium bo- 
narum artium doctores atque scriptores legendi et 
pervolutandi et exercitationis causa laudandi, in- 
terpretandi, corrigendi, vituperandi, refellendi : dis- 
putandumque de omni re in contrarias partes, et, 
quidquid erit in quaque re, quod probabile videri 
possit, eliciendum atque eruendum. Perdiscendum 
jus civile, cognoscendae leges, percipienda omnis 
antiquitas, senatoria consuetudo, disciplina rei pub- 
licae,jurasociorum,foedera,pactiones, causa imperii 
cognoscenda est ; libandus est etiam ex omni genere 
urbanitatis facetiarum quidam lepos, quo tamquam 
sale perspergatur omnis oratio. 

42 Eram cum Stoico Diodoto, qui quum habitavis- 
set apud me m.ecumque vixisset, nuper est domi 
meae mortuus. A quo quum in aliis rebus tum 
studiosissime in dialectica exercebar, quae quasi 
contracta et astricta eloquentia putanda est. . . Ea 
causa mihi in Asiam proficiscendi fuit. Itaque 
quum essem biennium versatus in causis, et jam in 
foro celebratum meum nomen esset, Roma sum 
profectus. Quum venissem Athenas, sex menses 



CICERO. 25 

cum Antiocho, veteris Academiae nobilissimo et 
prudentissimo philosopho, fui, studiumque philoso- 
phiae numquam intermissum, a primaque adoles- 
centia cultum et semper auctum, hoc rursus sum- 
mo auctore et doctore renovavi. Eodem tamen 
tempore Athenis apud Demetrium Syrum, veterem 
et non ignobilem dicendi magistrum, studiose exer- 
ceri solebam. Post a me Asia tota peragrata est 
cum summis quidem oratoribus, quibuscum exer- 
cebar, ipsis lubentibus. . . Quibus non contentus 43 
Rhodum veni, meque ad eumdem, quem Romae 
audiveram, Molonem applicavi, quum actorem in 
veris causis scriptoremque praestantem, turn in no- 
tandis animadvertendisque vitiis et instituendo do- 
cendoque prudentissimum. Is dedit operam, si 
modo id consequi potuit, ut nimis redundantes nos 
et superfluentes juvenili quadam dicendi impuni- 
tate et licentia reprimeret, et quasi extra ripas dif- 
fluentes coerceret. Ita recepi me biennio post non 
modo exercitatior, sed prope mutatus. Nam et 
contentio nimia vocis resederat, et quasi deferverat 
oratio, lateribusque vires, et corpori mediocris ha- 
bitus accesserat. . . Nos autem non desistebamus 
quum omni genere exercitationis, tum maxime 
stilo, nostrum illud, quod erat, augere, quantum- 
cumque erat. 

Omnis loquendi elegantia, quamquam expolitur 44 
scientia litterarum, tamen augetur legendis orato- 
ribus et poetis. Sunt enim illi veteres, qui ornare 
nondum poterant ea, quae dicebant, omnes prope 
praeclare locuti ; quorum sermone assuefacti qui 
erunt, ne cupientes quidem poterunt loqui, nisi La- 
tine. . . Videtisne, quantum munus sit oratoris his- 45 
toria ? Haud scio an flumine orationis et varietate 
2 



26 ARS ORATORIA. 

maximum. . . Quis nescit primam esse historiae le- 
gem, ne quid falsi dicere audeat ? delude ne quid 
veri non audeat? ne quae suspicio gratiae sit in 
scribendo? ne quae simultatis? . . . Verborum au- 
tem ratio et genus orationis fusum atque tractum, 
et cum lenitate quadam aequabili profluens, sine 
hac judiciali asperitate, et sine sententiarum foren- 

46 sibus aculeis, persequendum est. . . Cognoscat etiam 
rerum gestarum et memoriae veteris ordinem, 
maxime scilicet nostrae civitatis, sed etiam imperi- 
osorum populorum et regum illustrium. . . Nescire 
autem quid ante quam natus sis accident, id est 
semper esse puerum. Quid enim est actas homi- 
nis, nisi memoria rerum veterum cum superiorum 
aetate contexitur? Commemoratio autem antiqui- 
tatis exemplorumque prolatio summa cum delecta- 

Ay tione et auctoritatem orationi affert et fidem. . . Et 
Herodotum ilium, qui princeps genus hoc ornavit, 
in causis nihil omnino versatum esse accepimus. 
Atqui tanta est eloquentia, ut me quidem, quan- 
tum ego Graece scripta intelligere possum, magno 
opere delectet. Et post ilium Thucydides omnes 
dicendi artificio mea sententia facile vicit; qui ita 
creber est rerum frequentia, ut verborum prope 
numerum sententiarum numero consequatur ; ita 
porro verbis est aptus et pressus, ut nescias, utrum 
res oratione an verba sententiis illustrentur. Atqui 
ne hunc quidem, quamquam est in re publica ver- 
satus, ex numero accepimus eorum, qui causas dic- 
titarunt ; et hos ipsos libros turn scripsisse dicitur, 
quum a re publica remotus atque, id quod optimo 
cuique Athenis accidere solitum est, in exsilium 

.0 pulsus esset. . . Quo magis sunt Herodotus Thucy- 
didesque mirabiles. . . Alter enim sine ullis salebris 



CICERO. 27 

quasi sedatus amnis fluit, alter incitatior fertur, et 
de bellicis rebus canit etiam quodammodo belli- 
cum ; primisque ab his, ut ait Theophrastus, histo- 
ria commota est, ut auderet uberius quam superi- 
ores et ornatius dicere. . . Thucydides rerum ges- 49 
tarum pronuntiator sincerus et grandis etiam fuit ; 
hoc forense, concertatorium, judiciale non tracta- 
vit genus. Orationes autem, quas interposuit — 
multae enim sunt — , eas ego laudare soleo ; imitari 
neque possim, si velim, nee veHm fortasse, si pos- 
sim. . . Sed exoritur Thucydides. Ejus enim qui- So 
dam eloquentiam admirantur. Id quidem recte ; 
sed nihil ad eum oratorem, quem quaerimus. Aliud 
est enim explicare res gestas narrando, aliud ar- 
gumentando criminari crimenve dissolvere ; aliud 
narratione tenere auditorem, aliud concitare. At 
loquitur pulcre. Num melius quam Plato? Ne- 
cesse est tamen oratori, quem quaerimus, contro- 
versias explicare forenses dicendi genere apto ad 
docendum, ad delectandum, ad permovendum. . . 
Quis uberior in dicendo Platone? Jovem sic aiunt 5^ 
philosophi, si Graece loquatur, loqui. Quis Aris- 
totele nervosior, Theophrasto dulcior? Lectita- 
visse Platonem studiose, audivisse etiam Demos- 
thenes dicitur : idque apparet ex genere et grandi- 
tate verborum. Dicit etiam in quadam epistola 
hoc ipse de sese. . . Quamquam et philosophi qui- 5^ 
dam ornate locuti sunt, — siquidem et Theophrastus 
divinitate loquendi nomen invenit, et Aristoteles 
Isocratem ipsum lacessivit, et Xenophontis voce 
Musas quasi locutas ferunt, et longe omnium, qui- 
cumque scripserunt aut locuti sunt, exstitit et 
gravitate et suavitate princeps Plato — , tamen ho- 
rum oratio neque nervos neque aculeos oratorios 
ac forenses habet. 



28 ARS ORATORIA. 

53 Nee dubito quin habuerit vim magnam semper 
oratio. Neque enim jam Troicis temporibus tan- 
tum laudis in dicendo Ulixi tribuisset Homerus, 
et Nestori, quorum alterum vim habere voluit, al- 
terum suavitatem, nisi jam tum esset honos elo- 
quentiae ; neque ipse poeta hie tam idem ornatus 
in dieendo ae plane orator fuisset. . . Post hane 
aetatem Themistoeles fuit, quem eonstat quum 
prudentia tum etiam eloquentia praestitisse ; post 
Perieles, qui quum floreret omni genere virtutis, 
hae tamen fuit laude elarissimus. . . Hujus suavi- 
tate maxime hilaratae Athenae sunt: hujus uberta- 
tem et eopiam admiratae, ejusdem vim dieendi 
terroremque timuerunt. . . Huie aetati suppares 
Aleibiades, Critias, Theramenes. . . Grandes erant 
verbis, erebri sententiis, eompressione rerum breves, 
et ob eam ipsam eausam interdiim subobseuri. . . 
Bre vitas autem laus est interdum in aliqua parte 
dieendi, in universa eloquentia laudem non habet. 

54 . . Ut intelleetum est quantam vim haberet aeeu- 
rata et faeta quodam modo eratio, tum etiam ma- 
gistri dieendi multi subito exstiterunt. Tum Leon- 
tinus Gorgias aliique multi temporibus eisdem 
doeere se profitebantur, arrogantibus sane verbis, 
quemadmodum eausa inferior — ita enim loqueban- 
tur — dieendo fieri superior posset. His opposuit 
sese Soerates, qui subtilitate quadam disputandi 
refellere eorum instituta solebat verbis. Hujus ex 
uberrimis sermonibus exstiterunt doetissimi viri ; 
primumque tum philosophia, non ilia de natura, 
quae fuerat antiquior, sed haee, in qua de bonis re- 
bus et malis, deque hominum vita et moribus dis- 
putatur, inventa dieitur. . . Exstitit igitur jam seni- 
bus illis, quos pauUo ante diximus, Isoerates, eujus 



CICERO. 29 

domus cunctae Graeciae quasi ludus quidam patuit, 
atque officina dicendi ; magnus orator et perfectus 
magister, quamquam forensi luce caruit, intraque 
parietes aluit earn gloriam, quam nemo meo quidem 
judicio est postea consecutus. Is et ipse scripsit 
multa praeclare, et docuit alios ; et quum caetera 
melius quam superiores, tum primus intellexit 
etiam in soluta oratione, dum versum effugeres, 
modum tamen et numerum quemdam oportere ser- 
vari. . . Demosthenes quidem nihil Lysiae subtili- 55 
tate cedit, nihil argutiis et acumine Hyperidi, nihil 
levitate Aeschini et splendore verborum. Multae 
sunt ejus totae orationes subtiles, ut contra Lepti- 
nem ; multae totae graves, ut quaedam Philip- 
picae ; multae variae, ut contra Aeschinem falsae 
legationis, ut contra eumdem pro causa Ctesi- 
phontis. . . Hoc nee gravior exstitit quisquam, 
nee callidior, nee temperatior. . . Demosthenes non 
tam dicax fuit, quam facetus. Est autem illud 
acrioris ingenii, hoc majoris artis. . . Imitetur ilium, 56 
cui sine dubio summa vis dicendi conceditur, 
Atheniensem Demosthenem, in quo tantum stu- 
dium fuisse tantusque labor dicitur, ut primum 
impedimenta naturae diligentia industriaque su- 
peraret ; quumque ita balbus esset, ut ejus ipsius 
artis, cui studeret, primam litteram non posset di- 
cere, perfecit meditando, ut nemo planius esse lo- 
cutus putaretur ; deinde quum spiritus ejus esset 
angustior, tantum continenda anima in dicendo est 
assecutus, ut una continuatione verborum, id quod 
ejus scripta declarant, binae ei contentiones vocis 
et remissiones continerentur ; qui etiam, ut me- 
moriae proditum est, conjectis in os calculis, sum- 
ma voce versus multos uno spiritu pronuntiare 



30 ARS ORATORIA. 

consuescebat ; neque is consislens in loco, sed in- 
ambulans, atque ascensu ingrediens arduo. 

57 Ser. Galba eloquentia praestitit ; et nimirum is 
princeps ex Latinis ilia oratorum propria et quasi 
legitima opera tractavit. . . Utinam in Ti. Graccho 
Caioque Carbone talis mens ad rem publicam bene 
gerendam fuisset, quale ingenium ad bene dicen- 
dum fuit : profecto nemo his viris gloria praestitis- 
set. . . Ecce vir et praestantissimo ingenio, et fla- 
granti studio, et doctus a puero,C. Gracchus. Noli 
enim putare quemquam pleniorem aut uberiorem 
ad dicendum fuisse. . . Damnum enim, illius imma- 
turo interitu, res Romanae Latinaeque litterae 
lecerunt. Utinam non tam fratri pietatem quam 
patriae praestare voluisset ! Quam ille facile tali 
ingenio, diutius si vixisset, vel paternam esset vel 
avitam gloriam consecutus ! Eloquentia quidem 
nescio an habuisset parem neminem. Grandis est 
verbis, sapiens sententiis, genere toto gravis . . Legi- 
mus epistolas Corneliae, matris Gracchorum : ap- 
paret, filios non tam in gremio educatos, quam in 

58 sermone matris. . . Nunc ad Antonium Crassum- 
que pervenimus. Nam ego sic existimo, hos ora- 
tores fuisse maximos, et in his primum cum Grae- 
corum gloria Latine dicendi copiam aequatam. . . 
Equidem quamquam Antonio tantum tribuo, ta- 
men Crasso nihil statuo fieri potuisse perfectius. . . 
Crassus erat elegantium parcissimus, Scaevola par- 
corum elegantissimus : Crassus in summa comitate 
habebat etiam severitatis satis, Scaevolae multa in 
severitate non deerat tamen comitas. . . Paratus 
igitur veniebat Crassus, exspectabatur, audiebatur ; 
a principio statim, quod erat apud eum semper 
accuratum, exspectatione dignus videbatur ; non 



CICERO. 31 

multa jactatio corporis, non inclinatio vocis, nulla 
inambulatio, non crebra siipplosio pedis ; vehemens 
et interdum irata et plena justi doloris oratio, mul- 
tae et cum gravitate facetiae ; quodque difficile est, 
idem et peromatus et perbrevis. . . Et vero fuit in 
hoc etiam popularis dictio excellens : Antonii genus 
dicendi multo aptius judiciis quam contionibus. . . 
Dicebat melius quam scripsit Hortensius. . . Hor- 59 
tensius igitur quum admodum adolescens orsus 60 
esset in foro dicere, celeriter ad majores causas 
adhiberi coeptus est ; quamquam inciderat in Cot- 
tae et Sulpicii aetatem, qui annis decem majores 
erant, excellente tum Crasso et Antonio, dein 
Philippo, post Julio, cum his ipsis dicendi gloria 
comparabatur. Primum memoria tanta, quantam 
in nullo cognovisse me arbitror, ut quae secum 
commentatus esset, ea sine scripto verbis eisdem 
redderet, quibus cogitavisset. Hoc adjumento ille 
tanto sic utebatur, ut sua et commentata et scripta, 
et, nullo referente, omnia adversariorum dicta 
meminisset. Ardebat autem cupiditate sic, ut in 
nullo umquam flagrantius studium viderim. . . 
Mens autem aequalis Cn. Pompeius, vir ad omnia 
summa natus, majorem dicendi gloriam habuisset, 
nisi cum majoris gloriae cupiditas ad bellicas 
laudes abstraxisset. Erat oratione satis amplus, 
rem prudenter videbat ; actio vero ejus habebat, 
et in voce magnum splendorem, et in motu sum- 
mam dignitatem. . . De Caesare et ipse ita judico, 61 
et de hoc hujus generis acerrimo existimatore 
saepissime audio, ilium omnium fere oratorum 
Latine loqui elegantissime ; nee id solum domes- 
tica consuetudine, sed multis litteris, et iis quidem 
reconditis et exquisitis, summoque studio et dili- 



32 ARS ORATORIA. 

g-entia est consecutus. . . Itaque quum ad hanc 
elegantiam verborum Latinorum, quae, etiam si 
orator non sis et sis ingenuus civis Romanus, 
tamen necessaria est, adjungit ilia oratoria orna- 
menta dicendi, turn videtur tamquam tabulas bene 
pictas collocare in bono lumine. . . Splendidam 
quamdam minimeque veteratoriam rationem di- 
cendi tenet, voce, motu, forma etiam magnificam et 
generosam quodammodo. . . Atque etiam commen- 
tarios quosdam scripsit rerum suarum, valde qui- 
dem probandos ; nudi enim sunt, recti et venusti, 
omni ornatu orationis tamquam veste detracta. 
Sed dum voluit alios habere parata, unde sume- 
rent qui vellent scribere historiam, ineptis gratum 
fortasse fecit, qui volent ilia calamistris inurere : 
sanos quidem homines a scribendo deterruit. Nihil 
est enim in historia pura et illustri brevitate dul- 
cius. 

62 Genera autem Asiaticae dictionis duo sunt : unum 
sententiosum et argutum, sententiis non tam gra- 
vibus et severis quam concinnis et venustis. . . Ali- 
ud autem genus est non tam sententiis frequenta- 
tum, quam verbis volucre atque incitatum, quali 
est nunc Asia tota, nee flumine solum orationis, sed 
etiam exornato et faceto genere verborum. . . Haec 
autem genera dicendi aptiora sunt adolescentibus, 
in senibus gravitatem non habent. . . Atticos, in- 
quit, volo imitari. — Quos ? nee enim est unum ge- 
nus. Nam quid est tam dissimile quam Demosthe- 
nes et Lysias? quam iidem et Hyperides? quam 
horum omnium Aeschines? Quem igitur imitaris? 
Si aliquem, caeteri ergo Attice non dicebant : si 
omnes, qui potes, quum sint ipsi dissimillimi inter 

63 se ? . . . Volo hoc oratori contingat, ut, quum audi- 



CICERO. 33 

turn sit eum esse dicturum, locus in subselliis oc- 
cupetur, compleatur tribunal, gratiosi scribae sint 
in dando et cedendo loco, corona multiplex, judex 
erectus ; quum surgat is, qui dicturus sit, significe- 
tur a corona silentium, deinde crebrae assensiones, 
multae admirationes ; risus, quum velit, quum ve- 
lit, fletus: ut, qui haec procul videat, etiamsi quid 
agatur nesciat, at placere tamen et in scaena esse 
Roscium intelligat. Haec cui contingant, eum 
scito Attice dicere, ut de Pericle audimus, ut de 
Hyperide, ut de Aeschine, de ipso quidem Demos- 
thene maxime. . . Quoniam ergo oratorum bono- ^4 
rum — hos enim quaerimus — duo genera sunt, unum 
attenuate presseque, alterum sublate ampleque di- 
centium : etsi id melius est, quod splendidius et 
magnificentius, tamen in bonis omnia, quae summa 
sunt, jure laudantur. Sed cavenda est presso illi 
oratori inopia et jejunitas, amplo autem inflatum et 
corruptum orationis genus. . . Haec in senatu mi- 65 
nore apparatu agenda sunt ; sapiens enim est con- 
silium, multisque aliis dicendi relinquendus locus ; 
vitanda etiam ingenii ostentationis suspicio. Con- 
tio capit omnem vim orationis et gravitatem varie- 
tatemque desiderat. . . Ad consilium autem de re 
publica dandum, caput est, nosse rem publicam ; 
ad dicendum vero probabiliter, nosse mores civi- 
tatis, qui quia crebro mutantur, genus quoque ora- 
tionis est saepe mutandurn. Et quamquam una 
fere vis est eloquentiae, tamen quia summa digni- 
tas est populi, gravissima causa rei publicae, maxi- 
mi motus multitudinis, genus quoque dicendi gran- 
dius quoddam et illustrius esse adhibendum vide- 
tur. . . Et quoniam non ad veritatem solum, sed S6 
etiam ad opiniones eorum, qui audiunt, accommo- 
2* 



34 ARS ORATORIA. 

danda est oratio, hoc primum intelligamus, homi- 
num esse duo genera ; alterum indoctum et ag- 
reste, quod anteferat semper utilitatem honestati ; 
alterum humanum et expolitum, quod rebus omni- 
bus dignitatem anteponat. Itaque huic generi laus, 
honos, gloria, fides, justitia omnisque virtus, illi au- 
tem alteri quaestus, emolumentum fructusque pro- 

67 ponitur. . . Necesse est, qui ita dicat, ut a multitu- 
dine probetur, eumdem doctis probari. . . Id enim 
ipsum est sum mi oratoris, summum oratorem po- 
pulo videri. . . Delectatur audiens multitudo, et du- 
citur oratione, et quasi voluptate quadam perfun- 
ditur. 

68 Hoc ei primum praecipiemus, quascumque cau- 
sas erit tractaturus, ut eas diligenter penitusque 
cognoscat. . . NonnuUi, dum operam suam multam 
existimari volunt, ut toto foro volitare et a causa 
ad causam ire videantur, causas dicunt incognitas. 
In quo est ilia quidem magna offensio, vel negli- 
gentiae, susceptis rebus, vel perfidiae, receptis ; 
sed etiam ilia major opinione, quod nemo potest de 
ea re, quam non novit, non turpissime dicere. . . 
Equidem soleo dare operam, ut de sua quisque re 
me ipse doceat, et ut ne quis alius adsit, quo libe- 
rius loquatur, et agere adversarii causam, ut ille 
agat suam, et quidquid de sua re cogitarit, in me- 
dium proferat. Itaque quum ille discessit, tres 
personas unus sustineo summa animi aequitate, 
meam, adversarii, judicis. . . Ita assequor, ut alio 
tempore cogitem quid dicam, et alio dicam ; quae 
duo plerique ingenio freti simul faciunt. Sed certe 
eidem illi melius aliquanto dicerent, si aliud sumen- 
dum sibi tempus ad cogitandum, aliud ad dicendum 

69 putarent. . . Quum igitur, accepto causae genere 



CICERO. 35 

ct cognito, rem tractare coepi, nihil prius consti- 
tuo, qiiam quid sit illud, quo mihi sit referenda 
omnis ilia oratio, quae sit propria quaestionis et 
judicii ; deinde ilia duo diligentissime considero, 
quorum alterum commendationem habet nostram, 
aut eorum quos defendimus ; alterum est accom- 
modatum ad eorum animos, apud quos dicimus, ad 
id, quod volumus, commovendos. Ita omnis ratio 
dicendi tribus ad persuadendum rebus est nixa: 
ut probemus vera esse, quae defendimus ; ut con- 
ciliemus eos nobis, qui audiunt ; ut animos eorum, 
ad quemcumque causa postulabit motum, voce- 
mus. . . Meae totius orationis tres sunt rationes : 
una conciliandorum hominum, altera docendorum, 
tertia concitandorum. Harum trium partium pri- 
ma lenitatem orationis, secunda acumen, tertia vim 
desiderat. 

Principio, id quod est homine ingenuo liberali- 7^ 
terque educato dignum, non negabo me ista omni- 
um communia et contrita praecepta didic'sse : 
primum, oratoris officium esse dicere ad persua- 
dendum accommodate ; deinde, esse omnem ora- 
tionem aut de infinitae rei quaestione, sine designa- 
tione personarum et temporum, aut de re certis in 
personis ac temporibus locata. . . Quumque esset 
omnis oratoris vis ac facultas in quinque partes 
distributa, ut deberet reperire primum quid dice- 
ret, deinde inventa non solum ordine, sed etiam 
momento quodam ac judicio dispensare atque 
componere ; turn ea denique vestire atque ornare 
oratione ; post memoria saepire ; ad extremum 
agere cum dignitate ac venustate. Etiam ilia cog- 
noram at acceperam, ante quam de re diceremus, 
initio conciliandos eorum esse animos, qui audi- 



36 ARS ORATORIA. 

rent ; deinde rem demonstrandam ; postea contro- 
versiam constituendam ; turn id, quod nos intende- 
remus, confirmandum ; post, quae contra diceren- 
tur, refellenda ; extrema autem oratione ea, quae 
pro nobis essent, amplificanda et augenda, quaeque 
essent pro adversariis, infirmanda atque frangenda. 

71 ... Quid jam sequitur, quod quidem artis sit, nisi 
ordiri orationem, in quo aut concilietur auditor, 
aut erigatur, aut paret se ad discendum ; rem bre- 
viter exponere et probabiliter et aperte, ut quid 
agatur intelligi possit ; sua confirmare, adversaria 
evertere, eaque efficere non perturbate, sed singu- 
lis argumentationibus ita concludendis, ut efficiatur 
quod sit consequens iis, quae sumentur ad quam- 
que rem confirmandam ; post omnia perorationem 
inflammantem restinguentemve concludere? Has 
partes quemadmodum tractet singulas, difficile 
dictu est hoc loco; nee enim semper tractantur 

72 uno modo. . . Quid? orationis quot sunt partes? 
Quattuor. Earum duae valent ad rem docendara, 
narratio et confirmatio ; ad pellendos animos duae, 

73 principium et peroratio. . . Ut aliquid ante rem 
dicamus, deinde ut rem exponamus, post ut eam 
probemus nostris praesidiis confirm andis, contra- 
riis refutandis, deinde ut concludamus atque ita 
peroremus, hoc dicendi natura ipsa praescribit. Ut 
vero statuamus, ea, quae probandi et docendi cau- 
sa dicenda sunt, quemadmodum componamus, id 
est vel maxime proprium oratoris prudentiae. . . 
Quoniam tribus rebus homines ad nostram sen- 
tentiam perducimus, aut docendo, aut concilian- 
do, aut permovendo, una ex tribus his rebus res 
prae nobis est ferenda, ut nihil aliud nisi docere 
velle videamur ; reliquae duae, sicuti sanguis in 



CICERO. 37 

corporibus, sic illae in perpetuis orationibus fusae 
esse debebunt. Nam et principia, et caeterae par- 
tes orationis, habere banc vim magno opere de- 
bent, ut ad eorum mentes, apud quos agetur, mo- 
vendas permanare possint. Sed his partibus ora- 
tionis, quae, etsi nihil docent argumentando, persua- 
dendo tamen et commovendo proficiunt plurimum, 
quamquam maxime proprius est locus et in exordi- 
endo et in perorando, digredi tamen ab eo, quod 
proposueris atque agas, permovendorum animorum 
causa, saepe utile est. 

Hisce omnibus rebus consideratis, turn denique 74 
id, quod primum est dicendum, postremum soleo 
cogitare, quo utar exordio. Nam si quando id 
primum invenire volui, nullum mihi occurrit, nisi 
aut exile, aut nugatorium, aut vulgare aut com- 
mune. Principia autem dicendi semper quum ac- 
curata et acuta et instructa sententiis, apta verbis, 
turn vero causarum propria esse debent. Prima 
est enim quasi cognitio et commendatio orationis 
in principio, quae continuo eum, qui audit, permul- 
cere atque allicere debet. . . Nee est dubium, quin 
exordium dicendi vehemens et pugnax non saepe 
esse debeat ; sed si in ipso illo gladiatorio vitae 
certamine, quo ferro decernitur, tamen ante con- 
gressum multa hunt, quae non ad vulnus, sed ad 
speciem valere videantur, quanto hoc magis in 
oratione est spectandum, in qua non vis potius 
quam delectatio postulatur ! Nihil est denique in 
natura rerum omnium, quod se universum pro- 
fundat, et quod totum repente evolvat. Sic omnia, 
quae fiunt quaeque aguntur acerrime, lenioribus 
principiis natura ipsa praetexuit. Haec autem in 75 
dicendo non extrinsecus alicunde quaerenda, sed 



38 ARS ORATORIA. 

ex ipsis visceribus causae sumenda sunt. . . Omne 
autem principium aut rei totius, quae agetur, sig- 
nificationem habere debebit, aut aditum ad causam 
et munitionem, aut quoddam ornamentum et dig- 
nitatem. Sed oportet, ut aedibus ac templis ves- 
tibula et aditus, sic causis principia pro portione 
rerum praeponere. Itaque in parvis atque infre- 
quentibus causis ab ipsa re est exordiri saepe com- 
modius. . . Connexum autem ita sit principium 
consequenti orationi, ut non tamquam citharoedi 
prooemium affictum aliquod, sed cohaerens cum 
omni corpore membrum esse videatur. . . Atque 
ejusmodi ilia prolusio debet esse, non ut Samnitium, 
qui vibrant hastas ante pugnam, quibus in pug- 
nando nihil utuntur, sed ut ipsis sententiis, qui- 

76 bus proluserint, vel pugnare possint. . . Principia 
verecunda, non elatis incensa verbis, sed acuta 
sententiis vel ad offensionem adversarii vel ad com- 
mendationem sui. 

Narrationes credibiles nee historico, sed prope 

']j quotidiano sermone explicatae dilucide. . . Suavis 
autem narratio est, quae habet admirationes, ex- 
spectationes, exitus inopinatos, interpositos motus 
animorum, coUoquia personarum, dolores, iracun- 

78 dias, metus, laetitias, cupiditates. . . Si bre vitas 
appellanda est, quum verbum nullum redundat, 
brevis est L. Crassi oratio ; sin tum est brevitas, 
quum tantum verborum est, quantum necesse est, 
aliquando id opus est ; sed saepe obest vel maxime 
in narrando, non solum quod obscuritatem affert, 
sed etiam quod cam virtutem, quae narrationis est 
maxima, ut jucunda et ad persuadendum accom- 
modata sit, toUit. . . Sed et festivitatem habet nar- 
ratio distincta personis et interpuncta sermonibus ; 



CICERO. 39 

et est et probabilius, quod gestum esse dicas, quum 
queraadmodum actum sit exponas, et multo aper- 
tius ad intelligendum est, si consistitur aliquando, 
ac non ista brevitate percurritur. Apertam enim 
narrationem tam esse oportet, quam caetera ; sed 
hoc magis in hac elaborandum est, quod et diffi- 
cilius est non esse obscurum in re narranda, quam 
aut in principio, aut in argumento, aut purgando, 
aut perorando ; et majore etiam periculo haec pars 
orationis obscura est, quam caeterae. . . Erit autem 
perspicua narratio, si verbis usitatis, si ordine tem- 
porum conservato, si non interrupte narrabitur. 

Est in deliberando finis utilitas. . . Quibus rebus 79 
fides fit ? Argumentis, quae ducuntur ex locis aut 
in re ipsa insitis aut assumptis. Quos vocas locos? 
In quibus latent argumenta. Quid est argumen- 
tum ? Probabile inventum ad faciendam fidem. . . 
Orator, non ille vulgaris, sed hie excellens, a pro- go 
priis personis et temporibus semper, si potest, avo- 
cat controversiam. . . Facile hie noster — non enim 
declamatorem aliquem de ludo, aut rabulam de 
foro, sed doctissimum et perfectissimum quaerimus 
— , quoniam loci certi traduntur, percurret omnes, 
utetur aptis, generatim dicet ; ex quo emanant 
etiam, qui communes appellantur loci. Nee vero 
utetur imprudenter hac copia, sed omnia expendet 
et seliget. Non enim semper nee in omnibus 
causis ex iisdem argumentorum momenta sunt. 
Judicium igitur adhibebit, nee inveniet solum quid 
dicat, sed etiam* expendet. . . His locis in mente et gi 
cogitatione defixis, et in omni re ad dicendum 
posita excitatis, nihil erit quod oratorem efFugere 
possit, non modo in forensibus disceptationibus, 
sed omnino in ullo genere dicendi. . . Ex illis locis, 82 



40 ARS ORATORIA. 

quos exposuit Antonius, omnia sunt ad quaeque 
genera quaestionum argumenta sumenda ; sed 

83 aliis generibus alii loci magis erunt apti. . . Est 
ergo explicatio argumenti argumentatio ; sed ea 
conficitur, quum sumpseris aut non dubia aut pro- 
babilia, ex quibus id efficias, quod aut dubium aut 
minus probabile per se videtur. Argumentandi 
autem duo genera sunt, quorum alterum ad fidem 
directo spectat, alterum se inflectit ad motum. 
Dirigitur, quum proposuit aliquid, quod probaret, 
sumpsitque ea, quibus niteretur, atque his confir- 
matis ad propositum se rettulit atque conclusit. Ilia 
autem altera argumentatio, quasi retro et contra, 
prius sumit quae vult, eaque confirmat ; deinde id, 
quod proponendum fuit, permotis animis jacit ad 
extremum. . . Veri similia autem partim singula 
movent suo pondere, partim, etiamsi videntur esse 
exigua per se, multum tamen, quum sunt coacer- 
vata, proficiunt. . . Maximam autem fidem facit ad 
similitudinem veri primum exemplum, deinde in- 
troducta rei similitudo ; fabula etiam nonnumquam, 
etsi sit incredibilis, tamen homines commovet. . . 

84 Reprehendo eos, qui, quae minime firma sunt, ea 
prima coUocant. In quo illos quoque errare arbi- 
tror, qui, si quando — id quod mihi numquam pla- 
cuit — plures adhibent patronos, ut in quoque eo- 
rum minimum putant esse, ita eum primum volunt 
dicere. Res enim hoc postulat, ut eorum exspec- 
tationi, qui audiunt, quam celerrime occurratur; 
cui si initio satisfactum non sit, multo plus sit in 
reliqua causa laborandum. Male enim se res ha- 
bet, quae non statim, ut dici coepta est, melior fieri 
videtur. Ergo ut in oratore optimus quisque, sic 
in oratione firmissimum quodque sit primum ; 



^ CICERO. 41 

dum illud tamen in utroque teneatur, ut ea, quae 
excellent, serventiir etiam ad perorandum ; si qua 
erunt mediocria — nam vitiosis nusquam esse opor- 
tet locum — , in mediam turbam atque in gregem 
conjiciantur. . . Quid, in judiciis quae est coUoca- 85 
tio ? Non eadem accusatoris et rei, quod accusator 
rerum ordinem persequitur, et singula argumenta 
quasi hastas in manu collocatas vehementer propo- 
nit, concludit acriter, confirmat tabulis, decretis, 
testimoniis, accuratiusque in singulis commoratur, 
orationisque praeceptis, quae ad incitandos animos 
valent, et in reliqua oratione, paullulum digrediens 
de cursu dicendi, utitur, et vehementius in pero- 
rando. Est enim propositum, ut iratum efficiat ju- 
dicem. Quid faciendum est contra reo? Omnia 
longe secus. Sumenda principia ad benevolentiam 
conciliandam ; narrationes aut amputandae, quae 
laedunt, aut relinquendae, si totae sunt molestae ; 
firmamenta ad fidem posita aut per se diluenda, aut 
obscuranda, aut digressionibus obruenda ; perora- 
tiones autem ad misericordiam conferendae. Sem- 
perne igitur ordinem collocandi, quem volumus, 
tenere possumus? Non sane ; nam auditoris aures 
moderantur oratori prudenti et provido ; et quod 
respuunt, immutandum est. . . Quattuor ejus partes 86 
esse, quarum prima et postrema ad motum animi 
valet. Is enim est initiis et perorationibus conci- 
tandus. Secunda, narratio, et tertia, confirmatio, 
fidem facit orationi. Sed amplificatio quamquam 
habet proprium locum, saepe etiam primum, pos- 
tremum quidem fere semper, tamen reliquo in cur- 
su orationis adhibenda est, maximeque, quum ali- 
quid aut confirmatum est aut reprehensum. Ita- 
que ad fidem quoque vel plurimum valet ; est enim 



42 ARS ORATORIA. 

amplificatio vehemens quaedam argumentatio. . . 
Quibus in orationibus delcctatio finis est, varii sunt 
ordines collocandi. . .Ad fidem et ad niotum adhi- 
benda est omnis oratio. 
87 Facilior est explicatio perorationis. Nam est 
divisa in duas partes, amplificationem et enuraera- 
tionem. Augendi autem et hie est proprius locus 
in perorando, et in cursu ipso orationis declina- 
tiones ad amplificandum dantur, confirmata re ali- 
qua aut reprehensa. Est igitur amplificatio gravior 
quaedam affirmatio, quae motu animorum conciliet 
in dicendo fidem. Ea et verborum genere confici- 
tur, et rerum. Verba ponenda sunt, quae vim ha- 
beant illustrandi, nee ab usu sint abhorrentia, gra- 
via, plena, sonantia. . . Augent etiam relata verba, 
iterata, duplicata, et ea, quae ascendunt gradatim 
ab humilioribus verbis ad superiora. . . Proprius 
locus est augendi in iis rebus aut amissis aut amit- 
tendi periculo. Nihil est enim tam miserabile 
quam ex beato miser. . . Et hoc totum quidem ex- 
primatur breviter. Cito enim exarescit lacrima, 
praesertim in alienis malis. Nee quidquam in am- 
plificatione nimis enucleandum est, minuta est 
enim omnis diligentia ; hie autem locus grandia 
requirit. . . Enumeratio reliqua est, laudatori non- 
numquam, suasori non saepe, accusatori saepius 
quam reo necessaria. Hujus ipsa tempora duo 
sunt, si aut memoriae diffidas eorum, apud quos 
agas, vel intervallo temporis vel longitudine ora- 
tionis, aut frequentatis firmamentis orationis et 
breviter expositis vim est habitura causa majorem. 
Reo rarius utendum est, quod ponenda sunt con- 
traria, quorum dissolutio in brevitate non lucebit, 
aculei pungent. Sed erit in enumeratione vitan- 



I 



CICERO. 43 

dum, ne ostentatio memoriae suscepta videatur 
esse puerilis. Id effiigiet, qui non omnia minima 
repetet, sed brevi singula attingens pondera rerum 
ipsa comprehendet. . . Summa autem laus eloquen- 88 
tiae est amplificare rem ornando, quod valet non 
solum ad augendum aliquid et toUendum altius di- 
cendo, sed etiam ad extenuandum atque abjicien- 
dum. Id desideratur omnibus iis in locis, quos ad 
fidem orationis faciendam adhiberi dixit Antonius, 
vel quum explanamus aliquid, vel quum concilia- 
mus animos, vel quum concitamus. Sed in hoc, 
quod postremum dixi, amplificatio potest pluri- 
mum, eaque una laus oratoris est et propria max- 
ime. . . Quinque faciunt quasi membra eloquentiae, 89 
invenire quid dicas, inventa disponere, deinde or- 
nare verbis, post memoriae mandare, tum ad ex- 
tremum agere ac pronuntiare ; rem sane non re- 
conditam. Quis enim hoc non sua sponte viderit, 
neminem posse dicere, nisi et quid diceret, et qui- 
bus verbis et quo ordine diceret, haberet, et ea 
meminisset? . . . Jubent exordiri ita, ut eum, qui 
audiat, benevolum nobis faciamus et docilem et at- 
tentum ; deinde rem narrare ita, ut veri similis 
narratio sit, ut aperta, ut brevis ; post autem di- 
videre causam aut proponere ; nostra confirmare 
argumentis ac rationibus ; deinde contraria refu- 
tare. Tum autem alii conclusionem orationis et 
quasi perorationem collocant ; alii jubent, ante- 
quam peroretur, ornandi aut augendi causa digredi ; 
deinde concludere ac perorare. . . Quae praecepta 
principiorum et narrationum esse voluerunt, ea in 
totis orationibus sunt conservanda. Nam ego mihi 
benevolum judicem facilius fac^re possum, quum 
sum in cursu orationis, quam quum omnia sunt in- 



44 ARS ORATORIA. 

audita ; docilem autem, non quum polliceor me 
demonstraturum, sed turn, quum doceo et explano ; 
attentum vero, crebro tota actione excitandis men- 
tibus judicum, non prima denuntiatione, efficere 
possumus. Jam vero narrationem quod jubent 
veri similem esse et apertam et brevem, recte nos 
admonent; quod haec narrationis magis putant 
esse propria quam totius orationis, valde mihi vi- 
dentur errare. 

90 Illud quidem perspicuum est, non modo partes 
orationis, sed etiam causas totas alias alia forma di- 
cendi esse tractandas. . . Volo prius habeat orator 
rem, de qua dicat, dignam auribus eruditis, quam 
cogitet quibus verbis quidque dicat, aut quomodo. 
Quem etiam, quo grandior sit et quodammodo 
excelsior, ne physicorum quidem esse ignarum 
volo. Omnia profecto, quum se a caelestibus rebus 
referet ad humanas, excelsius magnificentiusque et 
dicet et sentiet. Quumque ilia divina cognoverit, 
nolo ignoret ne haec quidem humana. Jus civile 
teneat, quo egent causae forenses quotidie. 

91 Audieram etiam quae de orationis ipsius orna- 
mentis traderentur ; in qua praecipitur primum, ut 
pure et Latine loquamur ; deinde ut plane et dilu- 
cide ; turn ut ornate ; post ad rerum dignitatem 

Q2 apte et quasi decore. . . Quinam dicendi est modus 
melior, quam ut Latine, ut plane, ut ornate, ut ad 
id, quodcumque agetur, apte congruenterque dica- 
mus? . . Atque, ut Latine loquamur, non solum 
videndum est, ut et verba efferamus ea, quae nemo 
jure reprehendat, et ea sic et casibuset temporibus 
et genere et numero conservemus, ut ne quid per- 
turbatum ac discrepans aut praeposterum sit ; sed 
etiam lingua et spiritus et vocis sonus est ipse 



CICERO. 45 

moderandus. . . Sunt enim certa vitia, quae nemo 
est, quin effugere cupiat: mollis vox, ut muliebris, 
aut quasi extra modum absona atque absurda. . . Me 
autem tuus sonus et suavitas ista delectat ; . . . banc 
dico suavitatem, quae exit ex ore ; quae quidem ut 
apud Graecos Atticorum, sic in Latino sermone 
hujus est urbis maxime propria. . . Praetereamus 93 
praecepta Latine loquendi, quae puerilis doctrina 
tradit, et subtilior cognitio ac ratio litterarum alit, 
aut consuetudo sermonis quotidiani ac domestici, 
libri confirmant, et lectio veterum oratorum et 
poetarum. Neque vero in illo altero diutius com- 
moremur, ut disputemus, quibus rebus assequi 
possimus, ut ea, quae dicamus, intelligantur. 
Latine scilicet dicendo, verbis usitatis ac proprie 
demonstrantibus ea, quae significari ac declarari 
volemus, sine ambiguo verbo aut sermone, non 
nimis longa continuatione verborum, non valde 
productis iis, quae similitudinis causa ex aliis rebus 
transferuntur, non discerptis sententiis, non prae- 
posteris temporibus, non confusis personis, non 
conturbato ordine. . . Unum erit profecto, quod ii, 94 
qui bene dicunt, afferent proprium, compositam 
orationem, et ornatam, et artificio quodam et ex- 
politione distinctam. Haec autem oratio, si res 
non subest ab oratore percepta et cognita, aut 
nulla sit necesse est, aut omnium irrisione ludatur. 
Quid est enim tam furiosum, quam verborum vel 
optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis, 
nulla subjecta sententia nee scientia ? . . Hoc enim 
est proprium oratoris, oratio gravis, et ornata, et 
hominum sensibus ac mentibus accommodata. . . 
Nemo umquam est oratorem, quod Latine loquere- 95 
tur, admiratus. Si est aliter, irrident ; neque eum 



46 ARS ORATOR lA. 

oratorem tantummodo, sed hominem non putant. 
. . In quo igitur homines exhorrescunt ? quem 
stupefacti dicentem intuentur ? in quo exclamant? 
quem deum, ut ita dicam, inter homines putant? 
Qui distincte, qui explicate, qui abundanter, qui 
illuminate et rebus et verbis dicunt, et in ipsa ora- 
tione quasi quemdam numerum versumque con- 
ficiunt : id est, quod dico, ornate. . . Neque sine 
forensibus nervis satis vehemens et gravis, nee sine 
varietate doctrinae satis politus et sapiens esse 

96 orator potest. . . Genus dicendi est eligendum, 
quod maxime teneat eos, qui audiant, et quod non 
solum delectet, sed etiam sine satietate delectet. . . 
Quare, bene et praeclare, quamvis nobis saepe 
dicatur ; belle et festive, nimium saepe nolo. 
Quamquam ilia ipsa exclamatio : Non potest 
melius, sit velim crebra, sed habeat tamen ilia in 
dicendo admiratio ac summa laus umbram aliquam 
et recessum, quo magis id, quod erit illuminatum, 
exstare atque eminere videatur. . . Ita sit nobis or- 
natus et suavis orator — nee tamen potest aliter 
esse — ,ut suavitatem habeat austeram et solidam, 

97 non dulcem atque decoctam. . . In hoc tan to tam 
immensoque campo quum liceat oratori vagari 
libere, atque, ubicumque constiterit, consistere in 
suo, facile suppeditat omnis apparatus ornatusque 
dicendi. Rerum enim copia verborum copiam 
gignit ; et, si est honestas in rebus ipsis, de quibus 
dicitur, exsistit ex re naturalis quidam splendor in 
verbis. Sit modo is, qui dicet aut scribet, institu- 
tus liberaliter educatione doctrinaque puerili, et 
flagret studio, et a natura adjuvetur ; et, in univer- 
sorum generum infinitis disceptationibus exercita- 
tus, ornatissimos scriptores oratoresque ad cogno- 



CICERO. 47 

scendum imitandumque delegerit ; nae ille haud 
sane, quemadmodum verba struat et illuminet, a 
magistris istis requiret. Ita facile in rerum abun- 
dantia ad orationis ornamenta sine duce natura 
ipsa, si modo est exercitata, labetur. . . Volo se 98 
efFerat in adolescente fecunditas. Nam sicut facil- 
ius in vitibus revocantur ea, quae sese nimium pro- 
fuderunt, quam, si nihil valet materies, nova sar- 
menta cultura excitantur, item volo esse in adoles- 
cente, unde aliquid amputem. 

lXV[^(^~^ quae vocant Graeci, ea maxime ornant 99 
orationem ; eaque non tam in verbis pingendis 
habent pondus, quam in illuminandis sententiis. . . 
Sermo purus erit et Latinus; dilucide planeque 100 
dicetur ; . . . aculae crebraeque sententiae ponen- 
tur. . . Atque in hoc orator dominabitur ; verecun- 
dus erit usus oratoriae quasi supellectilis. Supel- 
lex est enim quodammodo nostra, quae est in orna- 
mentis, alia rerum, alia verborum. Ornatus autem 
verborum duplex : unus simplicium, alter coUoca- 
torum. . . Prima vis est in simplicibus verbis, in loi 
conjunctis secunda. Simplicia invenienda sunt, 
conjunctio collocanda est. Et simplicia verba 
partim nativa sunt, partim reperta. Nativa ea, 
quae significata sunt sensu ; reperta, quae ex his 
facta sunt et novata, aut similitudine aut imitatione 
aut inflexione aut adjunctione verborum. . . Nume- 
ri quidam sunt in conjunctione servandi, consecu- 
tioque verborum. Numeros aures ipsae metiun- 
tur, ne aut non compleas verbis quod proposueris, 
aut redundes. Consecutio autem, ne generibus, 
numeris, temporibus, personis, casibus perturbetur 
oratio. Nam ut in simplicibus verbis, quod non 
est Latinum, sic in conjunctis, quod non est conse- 



48 ARg* ORATORIA. 

quens, vituperandum est. . . Communia autem sim- 
plicium conjunctorumqvie haec sunt quinque quasi 
lumina, dilucidum, breve, probabile, illustre, suave. 
I02 . . . Tria sunt igitur in verbo simplici, quae orator 
afFerat ad illustrandam atque exornandam oratio- 
nem : aut inusitatum verbum, aut novatum, aut 
translatum. Inusitata sunt prisca fere ac vetustate 
ab usu quotidiani sermonis jam diu intermissa, 
quae sunt poetarum licentiae liberiora quam nos- 
trae ; sed tamen raro habet etiam in oratione poet- 
icum aliquod verbum dignitatem. . . Novantur au- 
tem verba, quae ab eo, qui dicit, ipso gignuntur ac 
fiunt, vel conjungendis verbis ; . . . vel saepe sine 
conjunctione. . . Tertius ille modus transferendi 
verbi late patet, quem necessitas genuit inopia co- 
acta et angustiis, post autem jucunditas delecta- 
tioque celebravit. Nam ut vestis frigoris depellen- 
di causa reperta primo, post adhiberi coepta est ad 
ornatum etiam corporis et dignitatem, sic verbi 
translatio instituta est inopiae causa, frequentata 
103 delectationis. . . Similitudinis est ad verbum unum 
contracta brevitas, quod verbum in alieno loco 
tamquam in suo positum, si agnoscitur, delectat; 
si simile nihil habet, repudiatur. Sed ea transferri 
oportet, quae aut clariorem faciunt rem, aut quo 
significetur magis res tota. ... Si res suum no- 
men et vocabulum proprium non habet, neces- 
sitas cogit, quod non habeas, aliunde sumere : sed 
in suorum verborum maxima copia tamen homi- 
nes aliena multo magis, si sunt ratione translata, 
delectant. Id accidere credo, vel quod ingenii 
specimen est quoddam, transilire ante pedes posita, 
et alia longe repetita sumere ; vel quod is, qui au- 
dit, alio ducitur cogitatione, neque tamen aberrate 



ciCEJio. 49 

quae maxima est delectatio ; vel quod singulis ver- 
bis res ac totum simile conficitur ; vel quod omnis 
translatio, quae quidem sumpta ratione est, ad sen- 
sus ipsos admovetur, maxime oculorum, qui est 
sensus acerrimus. . . Quo in genere primum est 
fugienda dissimilitudo. . . Deinde videndum est ne 
longe simile sit ductum. . .Fugienda est omnis tur- 
pitudo earum rerum, ad quas eorum animos, qui 
audient, trahet similitudo. . .Nolo esse aut majus, 
quam res postulet, aut minus. . . Nolo esse ver- 
bum angustius id, quod translatum sit, quam fuisset 
illud proprium ac suum. . . Si vereare, ne paullo 
durior translatio esse videatur, mollienda est prae- 
posito saepe verbo. . . Etenim verecunda debet 
esse translatio, ut deducta esse in alienum locum, 
non irrupisse, atque ut precario, non vi, venisse vi- 
deatur. . . Est hoc magnum ornamentum orationis, 
in quo obscuritas fugienda est ; etenim hoc fere 
genere hunt ea, quae dicuntur aenigmata. 

Et commoratio una in re permultum movet, et 104 
illustris explanatio, rerumque, quasi gerantur, sub 
aspectum paene subjectio ; quae et in exponenda 
re plurimum valet, et ad illustrandum id, quod ex- 
ponitur, et ad amplificandum ; ut iis, qui audient, il- 
lud, quod augebimus, quantum efficere oratio po- 
tent, tantum esse videatur ; et huic contraria saepe 
percursio est, et plus ad intelligendum, quam dix- 
eris, significatio, et distincte concisa brevitas, et 
extenuatio, et huic adjuncta illusio : . . et ab re di- 
gressio, in qua quum fuerit delectatio, tum reditus 
ad rem aptus et concinnus esse debebit ; proposi- 
tioque quid sis dicturus, et ab eo, quod est dictum, 
sejunctio, et reditus ad propositum, et iteratio, et 
rationis apta conclusio : tum augendi minuendive 
3 



50 ARS ORATORIA. 

causa veritatis superlatio atque trajectio ; et roga- 
tio, atque huic finitima quasi percontatio exposi- 
tioque sententiae suae ; turn ilia, quae maxime 
quasi irrepit in hominum mentes, alia dicentis ac 
sig-nificantis dissimulatio ; quae est perjucunda, 
quum in oratione non contentione, sed sermone 
tractatur ; deinde dubitatio, turn dictributio, turn 
correctio vel ante vel postquam dixeris, vel quum 

105 aliquid a te ipso rejicias. Praemunitio etiam est 
ad id, quod aggrediare, et trajectio in alium ; com- 
municatio, quae est quasi cum iis ipsis, apud quos 
dicas, deliberatio ; morum ac vitae imitatio, vel in 
personis vel sine illis, magnum quoddam ornamen- 
tum orationis, et aptum ad animos conciliandos 
vel maxime, saepe autem etiam ad commovendos ; 
personarum ficta inductio, vel gravissimum lumen 
augendi ; descriptio, erroris inductio, ad hilarita- 
tem impulsio, anteoccupatio ; tum duo ilia, quae 
maxime movent, similitudo et exemplum ; digestio, 
interpellatio, contentio, reticentia, commendatio ; 
vox quaedam libera atque etiam efFrenatior augen- 
di causa ; iracundia, objurgatio, promissio, depre- 
catio, obsecratio, declinatio brevis a proposito, non 
ut superior ilia digressio, purgatio, conciliatio, lae- 
sio, optatio atque exsecratio. His fere luminibus 

106 illustrant orationem sententiae. Orationis autem 
ipsius, tamquam armorum, est vel ad usum com- 
minatio et quasi petitio, vel ad venustatem ipsa 
tractatio. Nam et geminatio verborum habet in- 
terdum vim, leporem alias ; et paullum immutatum 
verbum atque deflexum, et ejusdem verbi crebra 
tum a primo repetitio, tum in extremum conversio, 
et in eadem verba impetus et concursio, et adjunc- 
tio, et progressio, et ejusdem verbi crebrius positi 



CICERO. 51 

quaedam distinctio, et revocatio verbi, et ilia, quae 
similiter desiniint, aut quae cadunt similiter, aut 
quae paribus paria referuntur, aut quae sunt inter 
se similia. Est etiam gradatio quaedam, et conver- 107 
sio, et verborum concinna transgressio, et contra- 
rium, et dissolutum, et declinatio, et reprehensio, 
et exclamatio, et imminutio, et quod in multis casi- 
bus ponitur, et quod de singulis rebus propositis 
ductum refertur ad singula, et ad propositum sub- 
jecta ratio, et item in distributis supposita ratio, et 
permissio, et rursum alia dubitatio, et impro visum 
quiddam, et dinumeratio, et alia correctio, et dissi- 
patio, et continuatum, et interruptum, et imago, et 
sibi ipsi responsio, et immutatio, et dijunctio, et 
ordo, et relatio, et digressio, et circumscriptio. 
Haec enim sunt fere, atque horum similia vel plura 
etiam esse possunt, quae sententiis orationem ver- 
borumque conformationibus illuminent. 

Sequitur continuatio verborum, quae duas res 108 
maxime, coUocationem primum, deinde modum 
quemdam formamque desiderat. Collocationis est 
componere et struere verba sic, ut neve asper 
eorum concursus neve hiulcus sit. . . Hanc diligen- 
tiam subsequitur modus etiam et forma verborum. . . 
Hoc in omnibus item partibus orationis evenit, ut 
utilitatem ac prope necessitatem suavitas quaedam 
et lepos consequatur. Clausulas enim, atque inter- 
puncta verborum, animae interclusio atque angus- 
tiae spiritus attulerunt. Id inventum ita suave est, 
ut, si cui sit infinitus spiritus datus, tamen eum 
perpetuare verba nolimus. Id enim auribus nos- 
tris gratum est inventum, quod hominum lateribus 
non tolerabile solum, sed etiam facile esse posset. 
Longissima est igitur complexio verborum, quae 



52 ARS ORATORIA. 

volvi uno spiritu potest. Sed hie naturae modus 
109 est, artis alius. . . Collocabuntur verba, ut aut inter 
se quam aptissime cohaereant extrema cum primis, 
eaque sint quam suavissimis vocibus, aut ut forma 
ipsa concinnitasque verborum conficiat orbem 
suum, aut ut comprehensio numerose et apte 
cadat. . . Impetratum est a consuetudine, ut pec- 
care suavitatis causa liceret. . . Voluptati autem 
aurium morigerari debet oratio. . . Duae sunt 
igitur res, quae permulceant aures, sonus et nume- 
rus. . . Verba legenda sunt potissimum bene sonan- 
tia, sed ea non ut poetae exquisita ad sonum, sed 
sumptade medio. . . Nee solum componentur verba 
ratione, sed etiam finientur. . . Sed finiuntur aut 
compositione ipsa et quasi sua sponte, aut quodam 
genere verborum, in quibus ipsis concinnitas inest; 
quae sive casus habent in exitu similes, sive pari- 
bus paria redduntur, sive opponuntur contraria, 
suapte natura numerosa sunt, etiamsi nihil est fac- 
iio tum de industria. . . Contiones saepe exclamare 
vidi, quum apte verba cecidissent. . . In versu qui- 
dem theatra tota exclamant, si fuit una syllaba aut 
brevior aut iongior. Nee vero multitudo pedes 
novit, nee ullos numeros tenet, nee illud, quod 
offendit, aut cur aut in quo offendat, intelligit ; 
et tamen omnium longitudinum et brevitatum 
in sonis, sicut acutarum graviumque vocum, ju- 
dicium ipsa natura in auribus nostris collocavit. 
Ill Versus enim veteres illi in hac soluta oratione 
propemodum, hoc est, numeros quosdam nobis 
esse adhibendos putaverunt. . . Haec igitur duo, 
vocis dico moderationem et verborum conclu- 
sionem, quoad orationis severitas pati posset, a 
poetica ad eloquentiam traducenda duxerunt. . . 



CICERO. 53 

Orator sic illigat sententiam verbis, ut earn nu- 
mero quodam complectatur et astricto et soluto. 
Nam quum vinxit forma et modis, relaxat et 
liberat immutatione ordinis, ut verba neque alli- 
gata sint quasi certa aliqua lege versus, neque ita 
soluta, ut vagentur. . . Non est res tam difficilis 
quam necessaria. Nihil est enim tam tenerum, 
neque tam flexibile, neque quod tam facile sequa- 
tur quocumque ducas, quam oratio. . . Itaque tum 
graves sumus, tum subtiles, tum medium quiddam 
tenemus ; sic institutam nostram sententiam sequi- 
tur orationis genus, idque ad omnem aurium vo- 
luptatem et animorum motum mutatur et vertitur. 
. . Quare aut paria esse debent posteriora superior- 112 
ibus, et extrema primis, aut, quod etiam est melius 
et jucundius, longiora. . . Neque tamen hoc tanti 
laboris est, quanti videtur ; nee sunt haec rhythmi- 
corum aut musicorum acerrima norma dirigenda : 
efficiendum est illud modo nobis, ne fluat oratio, ne 
vagetur, ne insistat interius, ne excurrat longius ; 
ut membris distinguatur, ut conversiones habeat 
absolutas. Neque semper utendum est perpetui- 
tate et quasi conversione verborum, sed saepe car- 
penda membris minutioribus oratio est, quae tamen 
ipsa membra sunt numeris vincienda. . . Verborum 113 
junctio nascatur a proceris numeris ac liberis, 
sed varie distincteque considat. Notatur enim 
maxime similitudo in conquiescendo. . . Clausulas 
autem diligentius etiam servandas esse arbitror 
quam superiora, quod in eis maxime perfectio atque 
absolutio judicatur. Nam versus aeque prima et 
media et extrema pars attenditur ; qui debilitatur, 
in quacumque est parte titubatum ; in oratione au- 
tem pauci prima cernunt, postrema plerique : quae 



54 ARS ORATORIA. 

quoniam apparent et intelliguntur, varianda sunt, 
ne aut animorum judiciis repudientur aut aurium 

114 satietate. . . Ipsa natura circumscriptione quadam 
verborum comprehendit concluditque sententiam, 
quae quum aptis constricta verbis est, cadit etiam 
plerumque numerose. Nam et aures ipsae quid 
plenum, quid inane sit judicant, et spiritu quasi 
necessitate aliqua verborum comprehensio termin- 
atur : in quo non modo defici, sed etiam laborare 

115 turpe est. . . Omnino duo sunt, quae condiant ora- 
tionem, verborum numerorumque jucunditas. In 
verbis inest quasi materia quaedam, in numero au- 
tem expolitio. . . Id in dicendo numerosum puta- 
tur, non quod totum constat e numeris, sed quod 
ad numeros proxime accedit. Quo etiam difficilius 
est oratione uti quam versibus, quod illis certa 
quaedam et definita lex est, quam sequi sit necesse ; 
in dicendo autem nihil est propositum, nisi ut ne 
immoderata aut angusta aut dissoluta aut fluens 
sit oratio. . . Ita fit, ut non item in oratione ut in 
versu numerus exstet, idque, quod numerosum in 
oratione dicitur, non semper numero fiat, sed non- 
numquam aut concinnitate aut constructione ver- 
borum. Ita si numerus orationis quaeritur qui sit, 
omnis est, sed alius alio melior atque aptior ; si 
locus, in omni parte verborum ; .si unde ortus sit, 
ex aurium voluptate ; . . si ad quam rem adhibeatur, 
ad delectationem ; si quando, semper ; si quo loco, 
in tota continuatione verborum ; si quae res ef- 
ficiat voluptatem, eadem quae in versibus, quorum 
modum notat ars, sed aures ipsae tacito eum sensu 

116 sine arte definiunt. . . Iambus et dactylus in versum 
cadunt maxime. Itaque ut versum fugimus in 
oratione, sic hi sunt evitandi continuati pedes. . . 



CICERO. 55 

Paean autem minime est aptus ad versum ; quo 
libentius eum recepit oratio. . . Iambus frequentis- 
simus est in iis, quae demisso atquehumili sermone 
dicuntur ; paean autem in amplioribus ; in utroque 
dactylus. Itaque in varia et perpetua oratione hi 
sunt inter se miscendi et temperandi. . , Jam paean, 
quod plures habet syllabas quam tres, numerus a 
quibusdam, non pes habetur. Est quidem, ut inter 
omnes constat antiquos. Aristotelem, Theophras- 
tum, Theodectem, Ephorum, unus aptissimus ora- 
tioni vel orienti vel mediae; putant ilU etiam ca- 
denti, quo loco mihi videtur aptior creticus. . . Ne 
spondeus quidem funditus est repudiandus, Etsi, 
quod est e longis duabus, hebetior videtur et tar- 
dior, habet tamen stabilem quenidam et non ex- 
pertem dignitatis gradum, in incisionibus vero 
multo magis et in membris ; paucitatem enim 
pedum gravitate sua et tarditate compensat. . . Ad- 117 
hibenda est igitur numerosa oratio, si aut laudan- 
dum est aliquid ornatius, aut exponenda narra- 
tio, quae plus dignitatis desiderat quam doloris. . . 
Saepe etiam in amplificanda re concessu omnium 
funditur numerose et volubiliter oratio, . . Fluit 
omnino numerus a primo turn incitatius brevitate 
pedum, tum proceritate tardius. Cursum conten- 
tiones magis requirunt, expositiones rerum tardi- 
tatem. . . Formae vero quaedam sunt orationis, in 
quibus ea concinnitas est, ut sequatur numerus 
necessario. Nam quum aut par pari refertur, aut 
contrarium contrario opponitur, aut quae similiter 
cadunt verba verbis comparantur, quidquid ita 
concluditur, plerumque fit ut numerose cadat. . . . 
Multum interest utrum numerosa sit, id est, similis 
numerorum, an plane e numeris constet oratio. 



56 ARS ORATORIA. 

Alterum si fit, intolerabile vitium est ; alterum nisi 
ii8 fit, dissipata et inculta et fluens est oratio. . . Nihil 
est aliud pulchre et oratorie dicere, nisi optimis 
sententiis verbisque lectissimis dicere. Et nee 
sententia ulla est, quae fructum oratori ferat, nisi 
apte exposita atque absolute, nee verborum lumen 
apparet nisi diligenter collocatorum ; et horum 
utrumque numerus illustrat. . . Tantum abest, ut 
enervetur oratio compositione verborum, ut ali- 
ter in ea nee impetus ullus nee vis esse possit. . . 
Quae vitia qui fugerit, ut neque verbum ita tra- 
jiciat, ut id de industria factum intelligatur, neque 
inferciens verba quasi rimas expleat, nee minutos 
numeros sequens concidat delumbetque sententias, 
nee sine ulla commutatione in eodem semper ver- 
' setur genere numerorum, is omnia fere vitia vita- 

119 verit. . . Continuationem verborum modo relaxet 
et dividat, utaturque verbis quam usitatissimis, 
tralationibus quam mollissimis ; etiam ilia senten- 
tiarum lumina assumat, quae non erunt vehemen- 
ter illustria. . . Ilia, de quibus ante dixi, huic acuto 
fugienda sunt, paria paribus relata, et similiter con- 
clusa, eodemque pacto cadentia, et immutatione 
litterae quasi qiiaesitae venustates, ne elaborata 
concinnitas et quoddam aucupium delectationis 

120 manifesto deprehensum appareat. . . Est vitiosum 
in sententia, si quid absurdum aut alienum aut non 
acutum aut subinsulsum est ; in verbis, si inquina- 
tum, si abjectum, si non aptum, si durum, si longe 
petitum. Haec vitaverunt fere omnes, qui aut At- 
tici numerantur, aut dicunt Attice. Sed qui ea- 
tenus valuerunt, sani et sicci dumtaxat habeantur, 
sed ita, ut palaestritae ; spatiari in xysto ut liceat, 
non Olympiis coronam petant. 



CICERO. 57 

Suavis autem est et vehementer saepe utilis jocus 121 
et facetiae ; quae, etiamsi alia omnia tradi arte pos- 
sunt, naturae sunt propria certe, neque ullam artem 
desiderant. . . Quare mihi quidem nullo modo vi- 
detur doctrina ista res posse tradi. Etenim quum 
duo genera sint facetiarum, alterum aequabiliter in 
omni sermone fusum, alterum peracutum et breve, 
ilia a veteribus superior cavillatio, haec altera di- 
cacitas nominata est. Leve nomen habet utraque 
res! quippe; leve enim est totum hoc, risum mo- 
vere. . . Non fere quisquam reperietur in utro- 
que genere leporis excellens, et illo, quod in per- 
petuitate sermonis, et hoc, quod in celeritate atque 
dicto est. . . Nihil tarn facile quam multitudo a 
tristitia, et saepe ab acerbitate, commode et brevi- 
ter et acute et hilare dicto deducitur. . . Est plane 122 
oratoris movere risum ; vel quod ipsa hilaritas be- 
nevolentiam conciliat ei, per quem excitata est ; 
vel quod admirantur omnes acumen, uno saepe in 
verbo positum, maxime respondentis, nonnum- 
quam etiam lacessentis ; vel quod frangit adversa- 
rium, quod impedit, quod elevat, quod deterret, 
quod refutat ; vel quod ipsum oratorem politum 
esse hominem significat, quod eruditum, quod ur- 
banum ; maximeque quod tristitiam ac severitatem 
mitigat et relaxat, odiosasque res saepe, quas argu- 
mentis dilui non facile est, joco risuque dissolvit. 
Quatenus autem sint ridicula tractanda oratori, 123 
perquam diligenter videndum est. . . Nam nee in- 
signis improbitas et scelere juncta nee rursus mi- 
seria insignis agitata ridetur : facinorosos enim ma- 
jore quadam vi, quam ridiculi, vulnerari volunt : 
miseros illudi nolunt, nisi se forte jactant. Parcen- 
dum autem maxime est caritati hominum, ne te- 



58 ARS ORATORIA. 

mere in eos dicas, qui diliguntur. Haec igitur 
adhibenda est primum in jocando moderatio. Ita- 
que ea facillime luduntur, quae neque odio magno 
neque misericordia maxima digna sunt. . . Tempo- 
ris igitur ratio, et ipsius dicacitatis moderatio et 
temperantia, et raritas dictorum distinguet orator- 
em a scurra : et, quod nos cum causa dicimus, non 
ut ridiculi videamur, sed ut proficiamus aliquid, 

124 illi totum diem et sine causa. . . Haec sit prima 
partitio, quod facete dicatur, id alias in re habere, 
alias in verbo facetias ; maxime autem homines de- 
lectari, si quando risus conjuncte re verboque mo- 
veatur. Sed hoc mementote, quoscumque locos 
attingam, unde ridicula ducantur, ex iisdem locis 
fere etiam graves sententias pos3e duci. Tantum 
interest, quod gravitas honestis in rebus servatur, 
jocus in turpiculis et quasi deformibus ponitur. . . 
Alterum genus est imitatione ; admodum ridicu- 
lum, sed nobis tantum licet furtim, si quando, et 
cursim ; aliter enim minime est liberale ; tertium, 
oris depravatio, non digna nobis ; quartum, ob- 
scoenitas, non solum non foro digna, sed vix con- 
vivio liberorum. . . Quod, quibuscumque verbis 
dixeris, facetum tamen est, re continetur; quod 
mutatis verbis salem amittit, in verbis habet lepo- 
rem omnem. Ambigua sunt in primis acuta, atque 
in verbo posita, non in re ; sed non fere magnum 
risum movent, magis ut belle et litterate dicta 

125 laudantur. . , Huic generi orationis aspergentur 
etiam sales, qui in dicendo nimium quantum va- 
lent; quorum duo genera sunt, unum facetiarum, 
alterum dicacitatis. Utetur utroque ; sed altero in 
narrando aliquid veiiuate, altero in jaciendo mitten- 
doque ridiculo. . . Vitabit etiam quaesita nee ex 



CICERO. 59 

tempore ficta, sed domo allata, quae plerumque 
sunt frigida. Parcet et amicitiis et dignitatibus, 
vitabit insanabiles contumelias, tantummodo adver- 
saries figet, nee eos tamen semper, nee omnes, nee 
omni modo. 

Nihil est in dicendo majus, quam ut faveat ora- 126 
tori is, qui audiet, utique ipse sic moveatur, ut im- 
petu quodam animi et perturbatione raagis quam 
judicio aut consilio regatur. Plura enim multo 
homines judicant odio, aut amore, aut cupiditate, 
aut iracundia, aut dolore, aut laetitia, aut spe, aut 
timore, aut errore, aut aliqua permotione mentis, 
quam veritate, aut praescripto, aut juris norma 
aliqua, aut judicii formula, aut legibus. . . Et ex ilia 
lenitate, qua conciliamur iis, qui audiunt, ad hanc 
vim acerrimam, qua eosdem excitamus, influat 
oportet aliquid, et ex hac vi nonnumquam animi 
aliquid infundendum est illi lenitati ; neque est ulla 
temperatior oratio, quam ilia, in qua asperitas con- 
tentionis oratoris ipsius humanitate conditur, re- 
missio autem lenitatis quadam gravitate et conten- 
tione firmatur. . . Magna vis est earum sententia- 127 
rum atque eorum locorum, quos agas tractesque 
dicendo, nihil ut opus sit simulatione et fallaciis. 
Ipsa enim natura orationis ejus, quae suscipitur ad 
aliorum animos permovendos, oratorem ipsum 
magis etiam quam quemquam eorum, qui audiunt, 
permovet. . . Non mehercule umquam apud ju- 
dices aut dolorem, aut misericordiam, aut invid- 
iam, aut odium dicendo excitare volui, quin ipse in 
commovendis judicibus iis ipsis sensibus, ad quos 
illos adducere vellem, permoverer. . . Habet multi- 
tudo vim quamdam talem,.ut, quemadmodum ti- 
bicen sine tibiis canere, sic orator sine multitudine 



6o ARS ORATORIA. 

128 audiente eloquens esse non possit. . . Nee vero mi- 
seratione solum mens judicum permovenda est : . . 
sed etiam est faciendum, ut irascatur judex, miti- 
getur; invideat, faveat ; contemnat, admiretur ; 
oderit, diligat ; cupiat, satietate afficiatur ; speret, 
metuat; laetetur, doleat. . . Nulla me ingenii, sed 
magna vis animi inflammat, ut me ipse non te- 
neam ; nee umquam is, qui audiret, incenderetur, 

129 nisi ardens ad eum perveniret oratio. . . Ardor an- 
imi non semper adest, isque quum consedit, omnis 
ilia vis et quasi flamma oratoris exstinguitur. . . 

130 Non semper fortis oratio quaeritur, sed saepe pla- 
cida, summissa, lenis, quae maxime commendat 
reos. Reos autem appello non eos modo, qui ar- 
guuntur, sed omnes, quorum de re disceptatur: 

131 sic enim olim loquebantur. . . Qui nihil potest 
tranquille, nihil leniter, nihil partite, definite, dis- 
tincte, facete dicere ; si is non praeparatis auri- 
bus inflammare rem coepit, furere apud sanos, et 
quasi inter sobrios bacchari vinolentus videtur. 

132 Quum autem quid et quo loco dicat invenerit 
illud est longe maximum, videre quonam modo. . . 
Quo modo autem dicatur, id est in duobus, in 
agendo, et in eloquendo. Est enim actio quasi 
corporis quaedam eloquentia, quum constet e voce 

133 atque motu. . . Demosthenem ferunt ei, qui quae- 
sivisset quid primum esset in dicendo, actionem : 
quid secundum, idem, et idem tertium respondisse. 
Nulla res magis penetrat in animos eosque fingit, 
format, flectit, talesque oratores videri facit, quales 

134 ^psi s^ videri volunt. . . Actio, inquam, in dicendo 
una dominatur. Sine hac summus orator esse in 
numero nullo potest ; mediocris hac instructus 
summos saepe superare. Huic primas dedisse De- 



CICERO. 6l 

mosthenes dicitur, quum rogaretur, quid in dicen- 
do esset primum ; huic secundas, huic tertias. 
Quo mihi melius etiam illud ab Aeschine dictum 
videri solet ; qui quum propter ignominiam judicii 
cessisset Athenis et se Rhodum contulisset, roga- 
tus a Rhodiis legisse fertur orationem illam egre- 
giam, quam in Ctesiphontem contra Demosthenem 
dixerat ; qua perlecta, petitum ab eo est postridie, 
ut legeret illam etiam, quae erat contra ab Demos- 
thene pro Ctesiphonte edita : quam quum suavissi- 
ma et maxima voce legisset, admirantibus omni- 
bus : Quanto, inquit, magis miraremini, si audisse- 
tis ipsum ! Ex quo satis significavit quantum esset 
in actione, qui orationem eamdem aliam fore puta- 
rit, actore mutato. . . Omnis motus animi suum I35 
quemdam a natura habet vultum et sonum et ges- 
tum ; corpusque totum hominis et ejus omnis vul- 
tus omnesque voces, ut nervi in fidibus, ita sonant, 
ut a motu animi quoque sunt pulsae. Nam voces 
ut chordae sunt intentae, quae ad quemque tactum 
respondeant ; acuta, gravis ; cita, tarda ; magna, 
parva. . . Atque etiam ilia sunt ab his delapsa plura 
genera, lene, asperum ; contractum, diffusum ; con- 
tinent! spiritu, intermisso ; fractum, scissum ; flexo 
sono extenuatum, intiatum. Nullum est enim ho- 
rum generum, quod non arte ac moderatione trac- 
tetur. Hi sunt actori, ut pictori, expositi ad vari- 
andum colores. . . Ad actionis autem usum atque 136 
laudem, maximam sine dubio partem vox obtinet ; 
quae primum est optanda nobis ; deinde, quaecum- 
que erit, ea tuenda. De quo illud jam nihil ad hoc 
praecipiendi genus, quemadmodum voci serviatur: 
equidem tamen magno opere censeo serviendum ; 
sed illud videtur ab hujus nostri sermonis officio 



62 ARS ORATORIA. 

non abhorrere, quod, ut dixi paullo ante, plurimis 
in rebus quod maxime est utile, id nescio quo pacto 
etiam decet maxime. Nam ad vocem obtinendam 
nihil est utilius, quam crebra mutatio ; nihil perni- 
ciosius, quam effusa sine intermissione contentio. 
Quid, ad aures nostras et actionis suavitatem, quid 
est vicissitudine et varietate et commutatione ap- 

i2^y tins? ... In omni voce est quiddam medium, sed 
suum cuique voci. Hincgradatim ascendere vocem 
utile et suave est. Nam a principio clamare agres- 
te quiddam est: et idem illud ad firmandam est 
vocem salutare. Deinde est quiddam contentionis 
extremum, quod tamen interius est, quam acutissi- 
mus clamor, quo te fistula progredi non sinet, et 
jam ab ipsa contentione revocabit. Est item con- 
tra quiddam in remissione gravissimum, quoque 
tamquam sonorum gradibus descenditur. Haec 
varietas et hie per omnes sonos vocis cursus et se 

1^8 tuebitur, et actioni afFeret suavitatem. . . Vocis bo- 
nitas quidem optanda est : non est enim in nobis, 
sed tractatio atque usus in nobis. Ergo ille prin- 
ceps variabit et mutabit: omnes sonorum, tum in- 
tendens, tum remittens, persequetur gradus. Idem- 
que motu sic utetur, nihil ut supersit. In gestu 
status erectus et celsus; rarus incessus, nee ita 
longus ; excursio moderata, eaque rara ; nulla mol- 
litia cervicum, nullae argutiae digitorum, non ad 
numerum articulus cadens ; trunco magis toto se 
ipse moderans, et virili laterum flexione, brachii 
projectione in contentionibus, contractione in re- 
missis. Vultus vero, qui secundum vocem pluri- 
mum potest, quantam afferet tum dignitatem, tum 
venustatem ! In quo quum effeceris ne quid inep- 
tum aut vultuosum sit, tum oculorum est quaedam 



CICERO. 63 

magna moderatio. Nam ut imago est animi vul- 
tus, sic indices oculi ; quorum et hilaritatis et vicis- 
sim tristitiae modum res ipsae, de quibus agetur, 
temperabunt. . . In ore sunt omnia. In eo autem 139 
ipso dominatus est omnis oculorum. . . Animi est 
enim omnis actio, et imago animi vultus, indices 
oculi. Nam haec est una pars corporis, quae, quot 
animi motus sunt, tot significationes et commuta- 
tiones possit efficere. Neque vero est quisquam, 
qui eadem connivens efficiat. . . Quare oculorum 
est magna moderatio. Nam oris non est nimium 
mutanda species, ne aut ad ineptias, aut ad pravi- 
tatem aliquam deferamur. Oculi sunt, quorum 
tum intentione, tum remissione, tum conjectu, tum 
hilaritate motus animorum significemus apte cum 
genere ipso orationis. Est enim actio quasi sermo 
corporis, quo magis menti congruens esse debet. 
Oculos autem natura nobis, ut equo et leoni setas, 
caudam, aures, ad motus animorum declarandos 
dedit. Quare in hac nostra actione secundum vo- 
cem vultus valet ; is autem oculis gubernatur. . . 
Omnes autem hos motus subsequi debet gestus, non 140 
hie verba exprimens, scenicus, sed universam rem 
et sententiam, non demonstratione, sed significa- 
tione declarans, laterum inflexione hac forti ac vi- 
rili, non ab scena et histrionibus, sed ab armis aut 
etiam a palaestra. Manus autem minus arguta, 
digitis subsequens verba, non exprimens ; brachi- 
um procerius projectum, quasi quoddam telum 
orationis ; supplosio pedis in contentionibus aut in- 
cipiendis aut finiendis. . . Volo ut in scena, sic 141 
etiam in foro non eos modo laudari, qui celeri 
motu et difficili utantur, sed eos etiam, quos stata- 
rios appellant, quorum sit ilia simplex in agendo 



64 ARS ORATORIA. 

142 Veritas, von molesta. . . Sic dicet ille, quern expe- 
timus, ut verset saepe multis modis eadem, et una 
in re haereat, in eademque commoretur sententia ; 
saepe etiam ut extenuet aliquid, saepe ut irrideat ; 
ut declinet a proposito, deflectatque sententiam ; 
ut proponat, quid dicturus sit ; ut, quum transege- 
rit jam aliquid, definiat ; ut se ipse revocet ; ut, 
quod dixit, iteret ; ut argumentum ratione conclu- 
dat ; ut interrogando urgeat ; ut rursus quasi ad 
interrogata sibi ipse respondeat ; ut contra ac dicat 
accipi et sentiri velit ; ut addubitet, quid potius aut 
quomodo dicat ; ut dividat in partes ; ut aliquid 
relinquat ac negligat ; ut ante praemuniat ; ut in 
eo ipso, in quo reprehendatur, culpam in adversa- 
rium conferat ; ut saepe cum iis, qui audiunt, non- 
numquam etiam cum adversario, quasi deliberet ; 
ut hominum sermones moresque describat ; ut mu- 

143 ta quaedam loquentia inducat ; ut ab eo, quod agi- 
tur, avertat animos ; ut saepe in hilaritatem risum- 
ve convertat ; ut ante occupet, quod videat oppo- 
ni ; ut comparet similitudines ; ut utatur exemplis ; 
ut aliud alii tribuens dispertiat ; ut interpellatorem 
coerceat ; ut aliquid reticere se dicat ; ut denuntiet, 
quid caveant ; ut liberius quid audeat ; ut irasca- 
tur etiam, ut objurget aliquando ; ut deprecetur; 
utsupplicet; utmedeatar; ut a proposito declinet 
aliquantum ; ut optet ; ut exsecretur ; ut fiat iis, 
apud quos dicet, familiaris. Atque alias etiam di- 
cendi quasi virtutes sequetur: bevitatem, si res 
petet ; saepe etiam rem dicendo subjiciet oculis ; 
saepe supra feret quam fieri possit ; significatio 
saepe erit major quam oratio ; saepe hilaritas, saepe 
vitae naturarumque imitatio. Hoc in genere — 
nam quasi silvam vides — omnis eluceat oportet 



CICERO. 65 

eloquentiae magnitudo. . . Oratorem genere non I44 
divido ; perfectum enim quaere. Unum est autem 
genus perfect!, a quo qui absunt, non genere diffe- 
runt, sed in eodem genere non sunt pares. Op- 
timus est enim orator, qui dicendo animos audi- 
entium et docet, et delectat, et permovet. Docere 
debitum est, delectare honorarium, permovere ne- 
cessarium. Haec ut alius melius quam alius, con- 
cedendum est ; verum id fit non genere, sed gradu. 
Optimum quidem unum est, et proximum, quod ei 
simillimum. Ex quo perspicuum est, quod optimo 
dissimillimum sit, id esse deterrimum. Nam quo- 
niam eloquentia constat et ex verbis et ex senten- 
tiis, perficiendum est, ut pure et emendate loquen- 
tes, quod est Latine, verborum praeterea et pro- 
priorum et tralatorum elegantiam persequamur: 
in propriis, ut lautissima eligamus ; in tralatis, ut 
similitudinem secuti verecunde utamur alienis. 
Sententiarum autem totidem genera sunt, quot 145 
dixi esse laudum. Sunt enim docendi acutae, de- 
lectandi quasi argutae, commovendi graves. Sed 
et verborum est structura quaedam, duas res effi- 
ciens, numerum et laevitatem, et sententiae suam 
compositionem habent, ad probandam rem accom- 
modatum ordinem. Sed earum omnium rerum, ut 
aedificiorum, memoria est quasi fundamentum, lu- 
men actio. Ea igitur omnia in quo erunt summa, 
erit perfectissimus orator ; in quo media, m^dio- ,, 
cris : in quo minima, deterrimus ; sed appellabun- 
tur omnes oratores, ut pictores appellantur etiam 
mali, nee generibus inter sese, sed facultatibus dif- 
ferent. Itaque nemo est orator, qui Demostheni 
se similem nolit esse. 



ARS ORATORIA 



PART 11. 
QUIlSTTILI^lSr. 

RHETORICE sic, ut opinor, optime divide- 
tur, ut de arte, de artifice, de opere 
dicamus. A r s erit, quae disciplina percipi debet ; 
ea est bene dicendi scientia. Artifex 
est, qui percepit banc artem, id est, orator, cujus 
est summa bene dicere ; opus, quod efficitur ab 
artifice, id est, bona oratio. .. Dicam non uti- 
que quae invenero, sed quae placebunt ; sicut hoc, 
rhetoricen esse bene dicendi scientia m. 
. . Confirmatur autem esse artem earn breviter. 
Nam sive, ut Cleanthes voluit, ars est potestas viam, 
id estordinem, efficiens ; esse certe viam atque ordi- 
nem in bene dicendo nemo dubitaverit : sive ille ab 
omnibus fere probatus finis observatur, artem con- 
stare ex perceptionibus consentientibus et coexer- 
citatis ad finem utilem vitae ; jam ostendemus nihil 
non horum in rhetorice inesse. Quid? quod et 
inspectione et exercitatione ut artes ceterae con- 
stat ? Nee potest ars non esse, si est ars dialectice, 
quod fere constat, cum ab ea specie magis quam 
genere differat. Sed nee ilia omittenda sunt, qua 
in re alius se inartificialiter alius artificialiter gerat, 

(67) 



6S ARS ORATORIA. 

in ea esse artem ; et in eo, quod, qui didicerit, 
melius faciat, quam qui non didicerit, esse artem. . . 
Si vero est bene dicendi scientia, quem nos finem 
sequimur, ut sit orator imprimis vir bonus ; utilem 
certe esse eam confitendum est. 

Consummatos plus doctrinae debere quam na- 
turae, putabo. . . Natura materia doctrinae est ; 
haec fingit, ilia fingitur. Nihil ars sine materia ; 
materiae etiam sine arte pretium est : ars sum ma 
materia optima melior. 

Ante omnia ne sit vitiosus sermo nutricibus. 
Has primum audiet puer, harum verba effingere 
imitando conabitur. Et natura tenacissimi sumus 
eorum, quae rudibus annis percepimus ; ut sapor, 
quo nova imbuas, durat, nee lanarum colores, qui- 
bus simplex ille candor mutatus est, elui possunt. 
Et haec ipsa magis pertinaciter haerent, quo de- 
teriora sunt. Nam bona facile mutantur in pejus ; 
numquando in bonum verteris vitia ? Non assues- 
cat ergo, ne dum infans quidem est, sermoni, qui 
dediscendus sit. . . Id in primis cavere oportebit, 
ne studia, qui amare nondum potest, oderit, et 
amaritudinem semel perceptam etiam ultra rudes 
annos reformidet. Lusus hie sit : et rogetur, et 
laudetur, et nunquam non fecisse se gaudeat. 

Quaedam vero non docentium sunt, sed discen- 
tium. . . Quare plurima petamus a nobis, et cum 
causis deliberemus, cogitemusque, homines ante 
invenisse artem quam docuisse. . . Nemo expectet, 
ut alieno tantum labore sit disertus. Vigilandum, 
durandum, enitendum, pallendum est, facienda sua 
cuique vis, suus usus, sua ratio ; non respiciendum 
ad haec, sed in promptu habenda ; nee tanquam 
tradita, sed tanquam innata. Nam via demon- 



QUINTILIAN. 69 

strari potest, velocitas sua cuique ; verum ars satis 
praestat, si copias eloquentiae ponit in medio ; nos- 
trum est uti eis scire. . . Erat rhetorice res prorsus 9 
facilis ac parva, si uno et brevi praescripto contin- 
eretur ; sed mutantur pleraque causis, temporibus, 
occasione, necessitate. . . Expedit autem saepe 
mutare ex illo constituto traditoque ordine ali- 
qua, et interim decet ; ut in statuis atque pictu- 
ris videmus variari habitus, vultus, status. . . 
Multo labore, assiduo studio, varia exercitatione, 
plurimis experimentis, altissima prudentia, prae- 
sentissimo consilio constat ars dicendi. . . Late 
fusum opus est, et multiplex, et prope quotidie 
novum, et de quo nunquam dicta erunt omnia. 

Est certe aliquid consummata eloquentia, neque 10 
ad eam pervenire natura humani ingenii prohibet. 
Quod si non contingat, altius tamen ibunt, qui ad 
summa nitentur, quam qui, praesumpta despera- 
tione quo velint evadendi, protinus circa ima sub- 
stiterint. . . Sed cur deficiat animus ? Natura enim 1 1 
perfectum oratorem esse non prohibet, turpiterque 
desperatur quidquid fieri potest. . . Vereor tamen, 12 
ne aut magna nimium videar exigere, qui eundem 
virum bonum esse et dicendi peritum velim ; aut 
multa, qui tot artibus in pueritia discendis morum 
quoque praecepta et scientiam juris civilis, praeter 
ea quae de eloquentia tradebantur, adjecerim ; 
quique haec operi nostro necessaria esse credid- 
erint, velut moram rei perhorrescant, et desperent 
ante experimentum. Qui primum renuntient sibi, 
quanta sit humani ingenii vis, quam potens effici- 
endi quae velit. . . Turn cogitent, quantam rem 
petant, quamque nuUus sit hoc proposito praemio 
labor recusandus. Quod si mente conceperint, 



"JO ARS ORATORIA. 

huic quoque parti facilius accedent, ut ipsum iter 
neque impervium neque saltern durum putent. . . 
Neque enira aut tam perplexa, aut tarn numerosa 
sunt, quae promuntur, ut non paucorum admodum 
annorum intentione discantur. Longam enim facit 
operam, quod repugnamus. . . Omnia breviora 

13 reddet ordo, et ratio, et modus. . . Discendi ratio 
talis, ut non multos annos poscat. . . Reliqua est, 
quae vires cito facit, cum fecit, tuetur, consuetudo. 
Rerum cognitio quotidie crescit. . . Breve nobis 
tempus nos facimus. Quantulum enim studiis im- 
partimur? Alias horas vanus salutandi labor, alias 
datum fabulis ctium, alias spectacula, alias convivia 
trahunt. Adjice tot genera ludendi, et insanam 
corporis curam ; trahat inde peregrinatio, rura, 
calculorum anxiae sollicitudines, multae causae 
libidinum et vinum et flagitiosus omni genere vo- 
luptatum animus ; ne ea quidem tempora idonea, 
quae supersunt. Quae si omnia studiis impende- 
rentur, jam nobis longa aetas, et abunde satis ad 

14 discendum spatia viderentur. . . Verum etiamsi 
quis summa desperet, (quod cur faciat, cui inge- 
nium, valetudo, facultas, praeceptores non dee- 
runt?) tamen est, ut Cicero ait, pulchrum in secun- 
dis tertiisque consist ere. . . Ut transeundi spes non 
sit, magna tamen est dignitas subsequendi. . . Ipsam 
igitur orandi majestatem, qua nihil dii immortales 
melius homini dederunt, et qua remota muta sunt 
omnia, et luce praesenti ac memoria posteritatis 
carent, toto animo petamus, nitamurque semper 
ad optima, quod facientes aut evademus in sum- 
mum aut certe multos infra nos videbimus. 

15 Verum haec, quam instituere conamur, et cujus 
imaginem animo concepimus, quae bono viro con- 



QUINTILIAN. 71 

venit, quaeque est vere rhetorice,virtus erit. . . 
Si virtus non est, ne perfecta quidem esse possit 
oratio. . . Oratorem autem instituimus ilium per- 16 
fectum, qui esse nisi vir bonus non potest: ideoque 
non dicendi modo eximiam in eo facultatem, sed 
omnes animi virtutes exigimus. . . Sit ergo nobis ora- 17 
tor, quem constituimus, is, qui a M. Catone finitur, 
vir bonus dicendi peritus; verum, id quod 
et ille posuit prius, et ipsa natura potius ac majus 
est, utique vir bonus. Id non eo tantum, quod, 
si vis ilia dicendi malitiam instruxerit, nihil sit pub- 
licis privatisque rebus perniciosius eloquentia. . . 
Mutos enim nasci, et egere omni ratione satius 
fuisset, quam providentiae munera in mutuam per- 
niciem convertere. Longius tendit hoc judicium 
meum. Neque enim tantum id dico, eum, qui sit 
orator, virum bonum esse oportere, sed ne futurum 
quidem oratorem nisi virum bonum. . . Hoc certe 18 
procul eximatur animo, rerum pulcherrimam elo- 
quentiam cum vitiis mentis posse misceri. Facul- 
tas dicendi, si in malos incidit, et ipsa judicanda 
est malum ; pejores enim illos facit, quibus con- 
tigit. . . Adde quod ne studio quidem operis pul- 19 
cherrimi vacare mens nisi omnibus vitiis libera 
potest. . . Nihil est enim tam occupatum, tam mul- 
tiforme, tot ac tam variis afFectibus concisum atque 
laceratum, quam mala mens. Nam et cum insidi- 
atur, spe, curis, labore distringitur ; et jam cum 
sceleris compos fuit, soUicitudine, poenitentia, poe- 
narum omnium expectatione torquetur. Quis inter 
haec litteris aut ulli bonae arti locus ? Non hercule 
magis quam frugibus in terra sentibus ac rubis oc- 
cupata. . . At malis hominibus ex contemptu opini- 
onis et ignorantia recti nonnunquam excidit ipsa 



72 ARS ORATORIA. 

20 simulatio. . . Concedamus sane, quod minime na- 
tura patitur, repertum esse aliquem malum virum 
summe disertum : nihilo tamen minus oratorem 
eum negabo. . . Vir mains aliud dicat necesse est 
quam sentit. Bonos nunquam honestus sermo de- 
ficiet, nunquam rerum optimarum (nam iidem 
etiam prudentes erunt) inventio ; quae etiamsi 
lenociniis destituta sit, satis tamen natura sua orna- 
tur, nee quidquam non diserte, quod honeste, dici- 
tur. . . An non talem quendam videtur finxisse 
Vergilius, quem in seditione vulgi jam faces et 
saxa jaculantis moderatorem dedit : 

Turn piet ate grave m ac meritis si forte virum quem 
Conspexere, silent ^ arrectisque auribus astant ? 

Habemus igitur ante omnia virum bonum, post 
haec adjiciet dicendi peritum : 

Ille regit dictis animos, et pectora mulcet. 

21 Neque defendet omnes orator, idemque portum 
ilium eloquentiae suae salutarem non etiam piratis 
patefaciet, duceturque in advocationem maxime 
causa. . . Non enim fortuna causas vel justas vel 
improbas facit. Neque vero pudor obstet, quo 
minus susceptam, cum melior videretur, litem, 
cognita inter disceptandum iniquitate, dimittat, 
cum prius litigatori dixerit verum. . . Et certe non 
convenit ei, quem oratorem esse volumus, injusta 

22 tueri scientem. . . Jucundissima vero in oratore 
humanitas, facilitas, moderatio, benevolentia. Sed 
ilia quoque diversa bonum virum decent: malos 
odisse, publica vice commoveri, ultum ire scelera 
et injurias ; et omnia honesta. 

23 Quando igitur orator est vir bonus, is autem 



QUINTILIAN. 73 

citra virtutem intelligi non potest ; virtus, etiamsi 
quosdam impetus ex natura sumit, tamen perfici- 
enda d o c t r i n a est : mores ante omnia oratori 
studiis erunt excolendi, atque omnis honesti justi- 
que disciplina pertractanda. . . Id, quod est oratori 
necessarium, nee a dicendi praeceptoribus traditur, 
ab iis petere nimirum necesse est, apud quos re- 
mansit, evolvendis penitus auctoribus, qui de vir- 
tute praecipiunt ; ut oratoris vita cum scientia 
divinarum rerum sit humanarumque conjuncta. . . 
Jam quidem pars ilia mora lis, quae dicitur 
E t h i c e, certe tota oratori est accommodata. 
Nam in tanta causarum varietate, nulla fere dici 
potest, cujus non aliqua in parte tractatus aequi ac 
boni reperiatur. . . Quae denique intelligi saltern 24 
potest eloquentia hominis optima nescientis ? Haec 
si ratione manifesta non essent, exemplis tamen 
crederemus. Siquidem et Periclem Anaxago- 
rae physici constat auditorem fuisse, et Demos- 
thenem, principem omnium Graeciae oratorum, 
dedisse operam Platoni. Nam M. TuUius, non tan- 
tum se debere scholis rhetorum, quantum Acade- 
miae spatiis, frequenter ipse testatur. . . Haec sunt, 
quibus mens pariter atque oratio insurgant : quae 
vere bona, quid mitiget metus, coerceat cupiditates, 
eximat nos opinionibus vulgi, animumque coeles- 
tem. 

Juris quoque c i v i 1 i s necessaria huic viro 25 
scientia est, et morum ac religionum ejus rei pub- 
licae, quam capesset. Nam qualis esse suasor in 
consiliis publicis privatisv^e poterit, tot rerum, qui- 
bus praecipue civitas continetur, ignarus ? 

A g e n d i autem i n i t i u m sine dubio secundum 26 
vires cujusque sumendum est. Neque ego annos 
4 



74 ARS ORATORIA. 

definiam. . . Modus mihi videtur quidam tenendus, 
ut neque praepropere destringatur immatura frons, 
et quidquid est illud adhuc acerbum, proferatur ; 
nam inde et contemptus opens innascitur, et fun- 
damenta jaciuntur impudentiae, et, quod est ubi- 
cunque perniciosissimum, praevenit vires fiducia. 
Nee rursus differendum est tirocinium in senectu- 
tem ; nam quotidie metus crescit, majusque fit 
semper, quod ausuri sumus, et, dum deliberamus, 
quando incipiendum sit, incipere jam serum est. 
Quare fructum studiorum viridem et adhuc dul- 
cem promi decet, dum et venia et spes est, et para- 
tus favor, et audere non dedecet. 

2^ Ante omnia firturus orator, cui in maxima cele- 
britate et in media rei publicae luce vivendum est, 
assuescat jam a tenero non reformidare homines, 
neque solitaria et velut umbratica vita pallescere. 
Excitanda mens et attollenda semper est, quae in 
hujusmodi secretis aut languescit, et quendam ve- 
lut in opaco situm ducit, aut contra tumescit inani 
persuasione ; necesse est enim nimium tribuat sibi, 

28 qui se nemini comparat. . . Ne id quidem tacen- 
dum, quod Ciceroni placet, nullum nostrum us- 
quam negligentem esse sermonem ; quidquid lo- 
quemur ubicunque, sit pro sua scilicet portione 

2Q perfectum. . . Neque vero tanta esse unquam debet 
fiducia facilitatis, ut non breve saltem tempus, quod 
nusquam fere deerit, ad ea quae dicturi simus dis- 
picienda sumamus. . . Neque enim quisquam est, 
qui causam, quam non didicerit, agat. . . Consuetu- 
do et exercitatio facilitatem maxime parit ; quae si 
paululum intermissa fuerit, non velocitas ilia modo 
tardatur, sed ipsum os quoque concurrit. . . Stu- 
dendum vero semper et ubique. Neque enim fere 



QUINTILIAN. 75 

tarn est ullus dies occupatus, ut nihil lucrativae, ut 
Cicero Brutum facere tradit, operae ad scriben- 
dum aut legendum aut dicendum rapi aliquo mo- 
mento temporis possit. . . Non est indulgendum 30 
causis desidiae. Nam si nonnisi refecti, nonnisi hi- 
lares, nonnisi omnibus aliis curis vacantes studen- 
dum existimarimus, semper erit propter quod no- 
bis ignoscamus. Quare in turba, itinere, conviviis 
etiam faciat sibi cogitatio ipsa secretum. . . Est ta- 
men lucubratio, quotiens ad eam integri ac refecti 
venimus, optimum secreti genus. 

In primis igitur omnis vitiosa j a ct a t i o est, elo- 31 
quentiae tamen in oratore praecipue ; aifertque au- 
dientibus non fastidium modo, sed plerumque etiam 
odium. . . Ab aliis ergo laudemur ; nam ipsos, ut 
Demosthenes ait, erubescere^ etiam cum ab aliis lau~ 
dabimur, decet. Neque hoc dico, non aliquando de 
rebus a se gestis oratori esse dicendum, sicut eidem. 
Demostheni pro Ctesiphonte ; quod tamen ita 
emendavit, ut necessitatem id faciendi ostenderet, 
invidiamque omnem in eum regereret, qui hoc se 
coegisset. . . Eloquentiae ut indecora jactatio, ita 
nonnunquam concedenda fiducia est. . . Ante om- 32 
nia, ne, quod plerisque accidit, ab utilitate eum 
causae praesentis cupido laudis abducat. . . Nam 
cum ilia dicendi vitiosa jactatio inter plausores 
suos detonuit, resurgit verae virtutis fortior fama ; 
nee judices, a quo sint moti, dissimulant; et doctis 
creditur ; nee est orationis vera laus, nisi cum fini- 
ta est. . . Perit ilia, quae plurimum oratori et auc- 
toritatis et fidei afFert, modestia, si a viro bono in 
rabulam latratoremque convertitur. , . Nam quae 
fortia, dum dicuntur, videbantur, stulta, cum laese- 
runt, vocantur. 



76 ARS ORATORIA. 

33 Ne quis tanquam parva fastidiat grammatices 
elementa ; non quia magnae sit operae consonantes 
a vocalibus discernere, ipsasque eas in semivocali- 
um numerum mutarumque partiri ; sed quia interi- 
ora velut sacri hujus adeuntibus apparebit multa 
rerum subtilitas, quae non modo acuere ingenia 
puerilia, sed exercere altissimam quoque eruditio- 

34 nem ac scientiam possit . . .Sed nihil ex grammatica 
nocuerit, nisi quod supervacuum est. An ideo 
minor est M. Tullius orator, quod idem artis hujus 
diligentissimus fuit, et in filio (ut epistolis apparet) 
recte loquendi asper quoque exactor ? aut vim C. 
Caesaris fregerunt editi de analogia libri? 

35 Plus exigunt laboris et curae, quae sequuntur. 
Hinc enim jam elocutionis rationem tractabi- 
mus, partem operis, ut inter omnes oratores conve- 
nit, difficillimam. . . Et Marcus Tullius inventionem 
quidem ac dispositionem prudentis hominis putat, 
eloquentiam oratoris. Ideoque praecipue circa 
praecepta partis hujus laboravit. Quod eum me- 
rito fecisse, etiam ipso rei, de qua loquimur, nomine 
palam declaratur. Eloqui enim hoc est, omnia, 
quae mente conceperis, promere atque ad audientes 
perferre ; sine quo supervacua sunt priora, et simi- 
lia gladio condito atque intra vaginam suam hae- 
renti. Hoc itaque maxime docetur, hoc nullus nisi 
arte assequi potest, hie studium plurimum adhi- 
bendum ; hoc exercitatio petit, hoc imitatio, hie 
omnis aetas consumitur ; hoc maxime orator ora- 
tore praestantior. 

36 Sed haec eloquendi praecepta, sicut cognitioni 
sunt necessaria, ita non satis ad vim dicendi valent, 
nisi illis firma quaedam facilitas, quae apud Graecos 
e^t^ nominatur, accesserit ; ad quam scribendo plus 



QUINTILIAN. 'J'J 

an leg-endo an dicendo conferatur, solere quaeri 
scio. Quod esset diligent! nobis examinandum 
cura, si qualibet earum rerum possemus una esse 
contend. Verum ita sunt inter se connexa et in- 
discreta omnia, ut, si quid ex his defuerit, frustra sit 
in ceteris laboratum. Nam neque solida atque 
robusta fuerit unquam eloquentia, nisi multo stilo 
vires acceperit ; et citra lectionis exemplum labor 
ille, carens rectore, fluit. Qui autem sciet, quo 
quaeque sint modo dicenda, nisi tamen in procinctu 
paratamque ad omnes casus habuerit eloquentiam, 
velut clausis thesauris incubabit. 

Haec ut sciamus, atque eorum non significationem 37 
modo, sed formas etiam mensurasque norimus, ut, 
ubicunque erunt posita, conveniant, nisi multa lec- 
lione atque auditione assequi nuUo modo possumus. 
. . Sed ut copia verborum sic paratur, ita non ver- 
borum tantum gratia legendum vel audiendum est. 
Nam omnium, quaecunque docemus, hoc sunt exem- 
pla potentiora etiam ipsis quae traduntur artibus, . . 
quia, quae doctor praecepit, orator ostendit. . . 
Lectio libera est, nee actionis impetu transcurrit ; 
sed repetere saepius licet, sive dubites, sive me- 
moriae affigere velis. . . Ac diu non nisi optimus 38 
quisque, et qui credentem sibi minime fallat, legen- 
dus est, sed diligenter ac paene ad scribendi sol- 
licitudinem ; nee per partes modo scrutanda omnia, 
sed perlectus liber utique ex integro resumendus, 
praecipue oratio, cujus virtutes frequenter ex in- 
dustria quoque occultantur. . . lUud vero utilissi- 
mum, nosse eas causas, quarum orationes in manus 
sumpserimus, et quotiens continget, utrinque habi- 
tas legere actiones : ut Demosthenis atque Aes- 
chinis inter se contrarias. . . Neque id statim legen- 



78 ARS ORATORIA. 

ti persuasum sit, omnia, quae optimi auctores dixe- 
rint, utique esse perfecta. Nam et labuntur ali- 
quando, et oneri cedunt, et indulgent ingeniorum 
suorum voluptati ; nee semper intendunt animum, 
nonnunquam fatigantur; cum Ciceroni dormitare 
interim Demosthenes, Horatio vero etiam Home- 
rus ipse videatur. . . Modesto tamen et circum- 
specto judicio de tantis viris pronuntiandum est, 
ne, quod plerisque accidit, damnent quae non in- 

39 telligunt. . . Non ita difficilis supererit quaestio, 
qui legendi sint incipientibus. . . Ego optimos qui- 
dem et statim et semper, sed tamen eorum can- 
didissimum quemque et maxime expositum, velim. . . 

40 Apud rhetorem initium sit historica, tanto 

41 robustior quanto verior. . . Quae omnia vera esse 
sciet, si quis non orationes modo, sed historias 
etiam, namque in his contiones atque sententiae 
plerumque suadendi ac dissuadendi funguntur of- 
ficio, legere maluerit, quam in commentariis rhe- 

42 torum consenescere. . . H i s t o r i a quoque alere 
oratorem quodam uberi jucundoque suco potest; 
verum et ipsa sic est legenda, ut sciamus, plerasque 
ejus virtutes oratori esse vitandas. Est enim prox- 
ima poetis, et quodammodo carmen solutum, et 
scribitur ad narrandum, non ad probandum. . . 
Licet tamen nobis in digressionibus uti vel historico 
nonnunquam nitore. . . Neque ilia Sallustiana bre- 
vitas, qua nihil apud aures vacuas atque eruditas 
potest esse perfectius, apud occupatum variis cogi- 
tationibus judicem, et saepius ineruditum, captanda 
nobis est ; neque ilia Livii lactea ubertas satis doce- 
bit eum, qui non speciem expositionis, sed fidem 

43 quaerit. . . H i s t o r i a m multi scripsere praeclare, 
sed nemo dubitat longe duos ceteris praeferendos, 



QUINTILIAN. 79 

quorum diversa virtus laudem paene est parem 
consecuta. Densus et brevis et semper instans sibi 
Thucydides; dulcis et candidus et fusus He- 
rodotus; ille concitatis, hie remissis affectibus 
melior; ille contionibus, hie sermonibus ; ille vi, 
hie voluptate. . . At non h i s t o r i a cesserit Graecis, 44 
nee opponere Thucydidi Sallustium verear. 
Neque indignetur sibi Herodotus aequari T. Li v- 
ium, cum in narrando mirae jucunditatis claris- 
simique candoris, tum in contionibus supra quam 
enarrari potest eloquentem ; ita quae dicuntur om- 
nia cum rebus tum personis accommodata sunt; 
affectus quidem, praecipueque eos qui sunt dul- 
ciores, ut parcissime dicam, nemo historicorum 
commendavit magis. Ideoque immortalem illam 
Sallustii velocitatem diversis virtutibus consecutus 
est. 

A philosophorum vero lectione ut essent 45 
multa nobis petenda, vitio factum est oratorum, 
qui quidem illis optima sui operis parte cesserunt. 
Nam et de justis, honestis, utilibus, iisque quae 
sint istis contraria, et de rebus divdnis maxime di- 
cunt et argumentantur acriter ; et altercationibus 
atque interrogationibus oratorem futurum optime 
Socratici praeparant. Sed his quoqueadhibendum 
est simile judicium, ut etiam cum in rebus verse- 
mur iisdem, non tamen eandem esse condicionem 
sciamus litium ac disputationum, fori et auditorii, 
praeceptorum et periculorum. ..Philosopho- 46 
rum, exquibus plurimum se traxisse eloquentiae 
M. Tullius confitetur, quis dubitet Plat on em 
esse praecipuum, sive acumine disserendi, sive elo- 
quendi facultate divina quadam et Homerica? 
Multum enim supra prosam orationem, et quam 



So ARS ORATORIA. 

pedestrem Graeci vocant, surgit, ut mihi non hom- 
inis ingenio, sed quodam Delphico videatur oracu- 
lo instinctus. Quid ego commemoren Xeno- 
phontis illam jucunditatem inafFectatam, sed 
quam nulla consequi afFectatio possit ? ut ipsae ser- 
monem finxisse Gratiae videantur, et, quod de Peri- 
cle veteris comoediae testimonium est, in hunc 
transferri justissime possit, in labris ejus sedisse 
quandam persuadendi deam. Quid reliquorum 
Socraticorum elegantiam ? Quid Aristote- 
lem? quem dubito scientia rerum, an scriptorum 
copia, an eloquendi suavitate, an inventionum acu- 
mine, an varietate operum clariorem putem. . . 

47 Supersunt, qui de philosophia scripserint, quo 
in genere paucissimos adhuc eloquentes litterae 
Romanae tulerunt. Idem igitur M. T u 11 i u s, qui 
ubique, etiam in hoc opere Platonis aemulus ex- 
titit. 

48 Plurimum dicit oratori conferre Theophrastus 
lectionem poetarum, multique ejus judicium 
sequuntur ; neque immerito. Namque ab his in re- 
bus spiritus et in verbis sublimitas et in affectibus 

j^Q motus omnis et in personis decor petitur. . . Nam 
poetas certe legendos oratori futuro concesserint : 
num igitur hi sine musice ? ac si quis tam caecus 
animi est, ut de aliis dubitet, illos certe, qui car- 
mina ad tyram composuerunt. . . Meminerimus 
tamen, non per omnia poetas esse oratori sequen- 
dos, nee libertate verborum, nee licentia figura- 
rum ; genus ostentationi comparatum, et praeter id, 

51 quod solam petit voluptatem. . . Igitur, ut Aratus 
ab Jove incipiendum putat, ita nos rite coepturi ab 
Homero videmur. Hie enim, quemadmodum 
ex Oceano dicit ipse amnium fontiumque cursus 



QUINTILIAN. 8 1 

initium capere, omnibus eloquentiae partibus exem- 
plum et ortum dedit. Hunc nemo in magnis rebus 
sublimitate, in parvis proprietate superaverit. Idem 
laetus ac pressus, jucundus et gravis, tum copia turn 
brevitate mirabilis, nee poetica modo sed oratoria 
virtute eminentissimus. Nam ut de laudibus, ex- 
hortationibus, consolationibus taceam ; nonne vel 
nonus liber, quo missa ad Achillem legatio contine- 
tur, vel in primo inter duces ilia contentio, vel dictae 
in secundo sententiae, omnes litium ac consiliorum 
explicant artes ? AfFectus quidem vel illos mites 
vel hos concitatos, nemo erit tam indoctus, qui non 
in sua potestate hunc auctorem habuisse fateatur. 
Age vero, non utriusque operis ingressus in paucis- 
simis versibus legem prooemiorum, non dico ser- 
vavit, sed constituit ? . . Narrare vero quis brevius, 
quam qui mortem nuntiat Patrocli, quis significan- 
tius potest, quam qui Curetum Aetolorumque 
proelium exponit ? Jam similitudines, amplifica- 
tiones, exempla, digressus, signa rerum et argu- 
menta ceteraque probandi ac refutandi sunt ita 
multa, ut etiam qui de artibus scripserunt plurimi 
harum rerum testimonium ab hoc poeta petant. 
Nam epilogus quidem quis unquam poterit illis 
Priami rogantis Achilem precibus aequari ? Quid ? 
in verbis, sententiis, figuris, dispositione totius 
operis, nonne humani ingenii modum excedit ? . . 
Verum hie omnes sine dubio et in omni genere 
eloquentiae procul a se reliquit. . . Raro assurgit ^2 
Hesiodus, magnaque pars ejus in nominibus est 
occupata ; tamen utiles circa praecepta sententiae, 
levitasque verborum et compositionis probabilis, 
daturque ei palma in illo medio genere dicendi. . . 
Novem vero Lyricorum longe P i n d a r u s 

4* 



82 ARS ORATORIA. 

princeps spiritus magnificentia, sententiis, figuris, 
beatissima rerum verborumque copia et velut quo- 
dam eloquentiae flumine ; propter quae Horatius 
53 eum merito credidit nemini imitabilem. . . An- 
tiqua comoedia cum sinceram illam sermonis 
Attici gratiam prope sola retinet, turn facundis- 
simae libertatis, etsi est insectandis vitiis praecipua, 
plurimum tamen virium etiam in ceteris partibus 
habet. Nam et grandis et elegans et venusta ; et 
nescio an ulla, post Homerum tamen, quem ut 
Achillem semper excipi par est, aut similior sit 
oratoribus aut ad oratores faciendos aptior. Plures 
ejus auctores ; Ar is top h an e s tamen et Eupo- 
lis Cratinusque praecipui. Tragoedias 
primus in lucem Aeschylus protulit, sublimis 
et gravis et grandiloquus saepe usque ad vitium, 
sed rudis in plerisque et incompositus. . . Sed longe 
clarius illustraverunt hoc opus Sophocles atque 
Euripides, quorum in dispari dicendi via uter 
sit poeta melior, inter plurimos quaeritur. . . lUud 
quidem nemo non fateatur necesse est, iis, qui se ad 
agendum comparant, utiliorem longe fore Euripi- 
den. Namque is et sermone magis accedit ora- 
torio generi ; et sententiis densus, et in iis, quae a 
sapientibus tradita sunt, paene ipsis par, et dicendo 
ac respondendo cuilibet eorum, qui fuerunt in foro 
diserti, comparandus ; in affectibus vero cum om- 
nibus mirus turn in iis, qui miseratione constant, 
facile praecipuus. Et admiratus maxime est, ut 
saepe testatur, et eum secutus, quanquam in opere 
diverso, M e n a n d e r, qui vel unus, meo quidem 
judicio, diligenter lectus ad cuncta, quae praecipi- 
mus, efficienda sufhciat ; ita omnem vitae imagi- 
nem expressit, tanta in eo inveniendi copia et elo- 



QUINTILTAN. 83 

quendi facultas, ita est omnibus rebus, personis, 
afFectibus accommodatus. 

Ut apud illos Homer us, sic apud nos Vergil- 54 
ius auspicatissimum dederit exordium, omnium 
ejus generis poetarum Graecorum nostrorumque 
baud dubie proximus. . . Et hercule ut illi naturae 
coelesti atque immortali cesserimus, ita curae et 
diligentiae vel ideo in hoc plus est, quod ei fuit 
magis laborandum, et quantum eminentibus vinci- 
mur, fortasse aequalitate pensamus. Ceteri omnes 
longe sequentur. Nam Macer et Lucretius 
legendi quidem,sed non ut phrasin, id est, corpus 
eloquentiae faciant ; elegantes in sua quisque ma- 
teria, sed alter humilis, alter difficilis. . . E n n i u m 
sicut sacros vetustate lucos adoremus, in quibus 
grandia et antiqua robora jam non tantum habent 
speciem quantam religionem. Propiores alii, at- 
que ad hoc, de quo loquimur, magis utiles. Lasci- 
vus quidem in herois quoque O v i d i u s, et nimium 
amator ingenii sui ; laudandus tamen in partibus. . . 
S a t i r a quidem tota nostra est, in qua primus in- 55 
signem laudem adeptus Lucilius quosdam ita 
deditos sibi adhuc habet amatores, ut eum non 
ejusdem modo operis auctoribus, sed omnibus 
poetis, praeferre non dubitent. . . Multum est ter- 
sior ac purus magis H o r a t i u s, et, non labor ejus 
amore, praecipuus. Multum et verae gloriae, 
quam vis uno libro, P e r s i u s meruit. . . At L y r i- 
c o r u m idem H o r a t i u s fere solus legi dignus. 
Nam et insurgit aliquando, et plenus est jucundita- 
tis et gratiae, et variis figuris et verbis felicissime 
audax. . . O v i d i i Medea videtur mihi ostendere, 
quantum ille vir praestare potuerit, si ingenio suo 
imperare quam indulgere maluisset. 



84 ARS ORATORIA. 

56 Sequitur oratorum ingens manus, ut cum 
decern simul Athenis aetas una tulerit. Quorum 
longe princeps Demosthenes, ac paene lex 
orandi fuit ; tanta vis in eo, tam densa omnia, ita 
quibusdam nervis intenta sunt, tam nihil otiosum, 
is dicendi modus, ut nee quod desit in eo, nee quod 
redundet invenias. Plenior Aeschines et magis 
fusus et grandiori similis, quo minus strictus est ; 
carnis tamen plus habet, minus lacertorum. Dulcis 
in primis et acutus Hyperides, sed minoribus 
causis, ut non dixerim utilior, magis par. His aetate 
Ly sias major, subtilis atque elegans et quo nihil, 
si oratori satis est docere, quaeras perfectius. Ni- 
hil enim est inane, nihil arcessitum ; puro tamen 
fonti quam magno flumini propior. Isocrates 
in diverso genere dicendi nitidus et comptus, et 
palaestrae quam pugnae magis accommodatus, om- 
nes dicendi Veneres sectatus est, nee immerito ; 
auditoriis enim se, non judiciis, compararat ; in in- 
ventione facilis, honesti studiosus, in compositione 

57 adeo diligens, ut cura ejus reprehendatur. .. Ora- 
tor es vero vel praecipue Latinam eloquentiam 
parem facere Graecae possint. Nam Cicero- 
n e m cuicunque eorum fortiter opposuerim. Nee 
ignoro, quantam mihi concitem pugnam, cum 
praesertim non sit id propositi, ut eum Demostheni 
comparem hoc tempore ; neque enim attinet, cum 
Demosthenem in primis legendum vel ediscendum 
potius putem. Quorum ego virtutes plerasque ar- 
bitror similes, consilium, ordinem, dividendi, prae- 
parandi, probandi rationem, omnia denique quae 
sunt inventionis. In eloquendo est aliqua diversi- 
tas ; densior ille, hie copiosior ; ille concludit as- 
trictius, hie latius ; pugnat ille acumine semper, hie 



QUINTILIAN. 85 

frequenter et pondere ; illi nihil detrahi potest, huic 
nihil adjici ; curae plus in illo, in hoc naturae. 
Salibus certe et commiseratione, qui duo plurimum 
affectus valent, vincimus. . . Cedendum vero in hoc, 
quod et prior fuit et ex magna parte Ciceronem, 
quantus est, fecit. Nam mihi videtur M. Tullius, 
cum se totum ad imitationem Graecorum contulis- 
set, effinxisse vim Demosthenis, copiam Platonis, 
jucunditatem Isocratis. Nee vero quod in quoque 
optimum fuit, studio consecutus est tantum ; sed 
plurimas vel potius omnes ex se ipso virtutes extu- 
lit immortalis ingenii beatissima ubertas. . . C. vero eg 
C a e s a r si foro tantum vacasset, non alius ex nos- 
tris contra Ciceronem nominaretur. Tanta in eo 
vis est, id acumen, ea concitatio, ut ilium eodem 
animo dixisse, quo bellavit, appareat ; exornat ta- 
men haec omnia mira sermonis, cujus proprie 
studiosus fuit, elegantia. . . . Senecae et multae 
alioqui et magnae virtutes fuerunt, ingenium facile 
et copiosum, plurimum studii, multa rerum cognitio. 

Et haec quidem auxilia extrinsecus adhibentur ; 59 
in iis quae nobis ipsis paranda sunt, ut laboris sic 
utilitatis etiam longe plurimum affert stilus. 
Nee immerito M. Tullius hunc optimum effector em. 
ac magistrum dicendi vocavit. . . Illic radices, illic 
fundamenta sunt, illic opes velut sanctiore quodam 
aerario reconditae, unde ad subitos quoque casus, 
cum res exiget, proferantur. . . Nam sine hac qui- 
dem conscientia ipsa ilia ex tempore dicendi facul- 
tas inanem modo loquacitatem dabit, et verba in 
labris nascentia. . . Ac nescio an, si utrumquecum 60 
cura et studio fecerimus, invicem prosit, ut scri- 
bendo dicamus diligentius, dicendo scribamus fa- 
cilius. Scribendum ergo, quotiens licebit. 



86 ARS ORATORIA. 

6i Jam cum omnis oratio tres habeat virtutes, ut 
emendata, ut dilucida, ut ornata sit (quia dicere apte, 
quod est praecipuum, plerique ornatui subjiciunt) ; 
totidem vitia, quae sunt supra dictis contraria: 
emendate loquendi regulam, quae gramma- 

62 tices prior pars est, examinet. . . Igitur, quam 
Graeci cfipdaiv vocant, Latine dicimus elocutio- 
n e m. Ea spectatur verbis aut singulis aut conjunc- 
tis. In singulis intuendum est, ut sint Latina, per- 
spicua, ornata, ad id quod efficere volumus accom- 
modata; in conjunctis, ut emendata, ut collocata, 

63 ut figurata. . . Prima barbarismi ac soloecis- 
m i foeditas absit. . . Absurdum forsitan videatur 
dicere, barbarismum, quod est unius verbi vitium, 
fieri per numeros aut genera sicut soloecismum. . . 
Nam id fateor accidere voce una, non tamen aliter, 
quam si sit aliquid, quod vim alterius vocis obti- 
neat, ad quod vox ilia referatur ; ut soloecismus ex 
complexu fiat eorum, quibus res significantur et 
voluntas ostenditur. Atque ut omnem effugiam 
cavillationem, sit aliquando in uno verbo, nunquam 
in solo verbo. . . Soloecismi porro vitium non est 

64 in sensu sed in complexu. . . Perspicuitas in verbis 
praecipuam habet proprietatem. ..At ob- 
scuritas fit etiam verbis ab usu remotis. . . Etiam 
interjectione (qua et oratores et historici frequen- 
ter utuntur, ut medio sermone aliquem inserant 
sensum) impediri solet intellectus, nisi, quod inter- 
ponitur, breve est. . . Vitanda in primisambiguitas. 

65 . . . Est etiam in quibusdam turba inanium verbo- 
rum.*. . Alii, brevitatem aemulati, necessaria quo- 
que orationi subtrahunt verba. . . At ego otiosum 
sermonem dixerim, quem auditor suo ingenio in- 
telligit. . . Quare non, ut intelligere possit, sed, ne 



QUINTILIAN. 87 

omnino possit non intelligere, curandum. . . Nobis 
prima sit virtus perspicuitas, propria verba, rectus 
ordo, non in longum dilata conclusio ; nihil neque 
desit neque superfluat. Ita sermo et doctis proba- 
bilis et planus imperitis erit. 

Cum sit duplex quaestio, quomodo et quae 66 
maxime scribi oporteat, jam hinc ordinem sequar. 
Sit primo vel tardus, dum diligens, stilus ; quaera- 
mus optima, nee protinus offerentibus se gaudea- 
mus; adhibeatur judicium inventis, dispositio pro- 
batis. Delectus enim rerum verborumque agen- 
dus est, et pondera singulorum examinanda. Post 
subeat ratio coUocandi, versenturque omni mode 
numeri ; non, ut quodque se proferet verbum, oc- 
cupet locum. . . Oratoris quidem alia condicio est. 
Itaque banc moram et sollicitudinem initiis impe- 
ro. Nam primum hoc constituendum, hoc obti- 
nendum est, ut quam optime scribamus ; celerita- 
tem dabit consuetudo. Paulatim res facilius se os- 
tendent, verba respondebunt, compositio proseque- 
tur, cuncta denique ut in familia bene instituta in 
officio erunt. Summa haec est rei : cito scribendo 
non fit, ut bene scribatur ; bene scribendo fit, ut 
cito. Sed turn maxime, cum facultas ilia contige- 
rit, resistamus, et provideamus, et ferentes equos 
frenis quibusdam coerceamus ; quod non tam mo- 
ram faciet, quam novos impetus dabit. Neque 
enim rursus eos, qui robur aliquod in stilo fecerint, 
ad infelicem calumniandi se poenam alligandos 
puto. Nam quomodo sufficere officiis civilibus 
possit, qui singulis actionum partibus insenescat ? 
. . . Protinus ergo adhibere curam rectius erit, atque 
ab initio sic opus ducere,ut caelandum,non ex inte- 
gro fabricandum sit. Aliquando tamen affectus seque- 



88 ARS ORATORIA. 

mur, in quibus fere plus calor quam diligentia valet. 
^y . . . Non ideo tamen sola est agenda cura verborum. 
. . . Curara ergo verborum, rerum volo esse soUici- 
tudinem. Nam plerumque optima rebus cohae- 
rent, et cernuntur suo lumine; at nos quaerimus 
ilia, tanquam lateant seseque subducant. Ita nun- 
quam putamus circa id esse, de quo dicendum est, 
sed ex aliis locis petimus, et inventis vim afferimus. 
. . . Sunt optima minime arcessita, et simplicibus 
atque ab ipsa veritate profectis similia. . . Ista quae- 
rendi, judicandi, comparandi anxietas, dum disci- 
mus, adhibenda est, non dum dicimus. . . Sit igitur 
cura elocutionis quam maxima, dum sciamus tamen, 
nihil verborum causa esse faciendum, cum verba ipsa 

68 rerum gratia sint reperta. . . Atque liberum arbitris 
locum et quam altissimum silentium scribentibus 
maxime convenire nemo dubitaverit. Non tamen 
protinus audiendi, qui credunt aptissima in hoc ne- 
mora silvasque, quod ilia coeli libertas, locorum 
amoenitas sublimem animum et beatiorem spiritum 
parent. Mihi certe jucundus hie magis quam studio- 
rum hortator videtur esse secessus. . . Namque ilia, 
quae ipsa delectant,necesse est avocent ab intentione 
operis destinati. . . Quare silvarum amoenitas, et 
praeterlabentia flumina, et inspirantes ramis arbo- 
rum aurae, volucrumque cantus, et ipsa late cir- 
cumspiciendi libertas ad se trahunt ; ut mihi remit- 
tere potius voluptas ista videatur cogitationem, 
quam intendere. 

69 Quapropter historiae nonnunquam ubertas 
in aliqua exercendi still parte ponenda, et dia- 
log o r u m libertate gestiendum. Ne carmine 

yo quidem ludere contrarium fuerit. . . Narrationes 
stilo componi, quanta maxima possit adhibita dili- 



QUINTILIAN. 89 

gentia, volo. . . Narrationibus non inutiliter sub- 
jungitur opus destruendi confirmandique eas. . . 
Inde paulatim ad majora tendere incipiet, lau- 
dare claros viros et vituperare impro- 
b o s, quod non simplicis utilitatis opus est. Nam- 
que et ingenium exercetur multiplici variaque ma- 
teria, et animus contemplatione recti pravique for- 
matur, et multa inde cognitio rerum venit, et ex- 
emplis, quae sunt in omni genere causarum poten- 
tissima, jam tum instruitur, cum res poscet, usurus. 
Hinc ilia quoque exercitatio subit c o m p a r a- 
tionis, uter melior uterve deterior. . . T h e s e s 
autem, quae sumuntur ex rerum comparatione, ut 
rusticane vita an urbana potior ; jurisperiti an milita- 
ris viri laus major, mire sunt ad exercitationem di- 
cendi speciosae atque uberes, quae vel ad suadendi 
officium vel etiam ad judiciorum disceptationem 
juvant plurimum. . . Declamationes vero, 71 
quales in scholis rhetorum dicuntur, si modo sunt 
ad veritatem accommodatae et orationibus similes, 
non tantum dum adolescit juvenis sunt utilissimae, 
quae inventionem et dispositionem pariter exer- 
cent, sed etiam cum est consummatus ac jam in 
foro clarus. . . Quare declamatio, quoniam est judi- 72 
ciorum consiliorumque imago, similis esse debet 
veritati ; quoniam autem aliquid in se habet 
liTLdeLKTiicbv, nonnihil sibi nitoris assumere. . . V e r- 73 
tere Graeca in Latinum veteres nostri ora- 
tores optimum judicabant. . . Et manifesta est ex- 
ercitationis hujusce ratio. Nam et rerum copia 
Graeci auctores abundant, et plurimum artis in el- 
oquentiam intulerunt ; et hos transferentibus ver- 
bis uti optimis licet, omnibus enim utimur nostris. 
Sed et ilia ex Latinis conversio multum et 



90 ARS ORATORIA. 

ipsa contulerit. . . Nee aliena tantum transferre, 
sed etiam nostra pluribus modis tractare proderit : 
ut ex industria sumamus sententias quasdam, eas- 
que versemus quam numerosissime, velut eadem 
cera in alias aliasque formas duci solet. Plurimum 
autem parari facultatis existimo ex simplicissima 
quaque materia. Nam ilia multiplici personarum, 
causarum, temporum, locorum, dictorum, facto- 
rum diversitate facile delitescet infirmitas, tot se 
undique rebus, ex quibus aliquam apprehendas, 
offerentibus. Illud virtutis indicium est, fundere 
quae natura contracta sunt, augere parva, varieta- 
tem similibus, voluptatem expositis dare, et bene 
dicere multa de paucis. 

74 Neque ignoro quosdam esse, qui curam omnem 
compositionis excludant, atque ilium horridum ser- 
monem, ut forte fluxerit, modo magis naturalem, 
modo etiam magis virilem esse contendant. Qui 
si id demum naturale esse dicunt, quod a natura 
primum ortum est, et quale ante cultum fuit, tota 
haec ars orandi subvertitur. . . Quae porro ars sta- 
tim fuit ? quid non cultu mitescit ? cur vites coer- 
cemus manu ? cur eas fodimus ? rubos arvis excidi- 
mus ? terra et hos generat ; mansuefacimus anima- 
lia? indomita nascuntur. Verum id est maxime 
naturale, quod fieri natura optime patitur. . . Cur 
ergo vires ipsas specie solvi putent, quando res nee 
ulla sine arte satis valeat, et comitetur semper ar- 
tem decor? . . . Ideoque eruditissimo cuique persua- 
sum est, valere eam plurimum non ad delectatio- 
nem modo, sed ad motum quoque animorum. Pri- 
mum, quia nihil intrare potest in affectus, quod in 
aure velut quodam vestibulo statim offendit; de- 

75 inde, quod natura ducimur ad modos. . . In omni 



QUINTILIAN. 91 

compositione tria sunt genera necessaria: ordo, 
junctiira, numerus. Primum igitur de ordine. 
Ejus observatio in verbis est singulis et contextis. 
. . . Nee non et illud nimiae superstitionis, uti quae- 
que sint tempore, ea facere etiam ordine priora. . . 
Junctura sequitur. Est in verbis, incisis, mem- 
bris, periodis ; omnia namque ista et virtutes et vi- 
tia in complexu habent. . . Sed transeamus ad n u- 7^ 
meros. Omnis structura ac dimensio et copula- 
tio vocum constat aut numeris, (numeros pv^fiovg 
accipi volo,) aut iierpoLg, id est dimensione quadam. 
. . . Quod, etiamsi constat utrumque pedibus, habet 
tamen non simplicem difFerentiam. Nam rhythmi, 
id est numeri, spatio temporum constant, metra 
etiam ordine ; ideoque alterum esse quantitatis vi- 
detur, alterum qualitatis. . . In omni quidem cor- 77 
pore, totoque (ut ita dixerim) tractu, numerus in- 
sertus est. Neque enim loqui possumus nisi sylla- 
bis brevibus ac longis, ex quibus pedes fiunt. Ma- 
gis tamen et desideratur in clausulis, et apparet. . . 
Non igitur durum sit neque abruptum, quo animi 
velut respirant ac reficiuntur. Haec est sedes ora- 
tionis, hoc auditor expectat, hie laus omnis decla- 
mat. Proximam clausulis diligentiam postulant 
initia, nam et in haec intentus auditor est. . . Nam 
ut initia clausulaeque plurimum momenti habent, 
quotiens incipit sensus aut desinit ; sic in mediis 
quoque sunt quidam conatus, iique leviter insis- 
tunt. Currentium pes, etiamsi non moratur, tamen 
vestigium facit. Itaque non modo membra atque 
incisa bene incipere atque cludi decet, sed etiam in 
iis, quae non dubie contexta sunt nee respiratione 
utuntur, illi vel occulti gradus. . . Satis igitur in 78 
hoc nos componet multa scribendi exercitatio. . . 



92 ARS ORATORIA. 

Neque vero tarn sint intuendi pedes, quam univer- 
sa comprehensio. . . Optime autem de ilia judicant 
aures, quae plena sentiunt, et parum expleta desid- 
erant, et fragosis offenduntur, et levibus mulcentur, 
et contortis excitantur, et stabilia probant, clauda 
deprehendunt, redundantia ac nimia fastidiunt. 
Ideoque docti rationem componendi intelligunt, 
etiam indocti voluptatem. Quaedam vero tradi^ 

79 arte non possunt. . . . Compositio debet esse ho- 
nesta, jucunda, varia. Ejus tres partes ordo, con- 
junctio, Humerus. Ratio in adjectione, detractione, 
mutatione ; usus pro natura rerum, quas dicimus : 
cura magna, ut sentiendi atque eloquendi prior sit ; 
dissimulatio curae praecipua, ut numeri sponte 
fluxisse, non arcessiti et coacti esse videantur. 

80 Proxima stilo c o g i t a t i o est, quae et ipsa vires 
ab hoc accipit, estque inter scribendi laborem ex- 
temporalemque fortunam media quaedam, et ne- 
scio an usus frequentissimi. Nam scribere nee 
ubique nee semper possumus ; cogitationi temporis 
ac loci plurimum est. . . Memoriae quoque plerum- 
que inhaerent fidelius, quae nulla scribendi securi- 
tate laxantur. Sed ne ad banc quidem vim cogi- 
tandi perveniri potest aut subito aut cito. Nam 
primum facienda multo stilo forma est, quae nos 
etiam cogitantes sequatur ; tum assumendus usus 
paulatim, ut pauca primum complectamur animo, 
quae reddi fideliter possint ; mox per incrementa 
tam modica, ut onerari se labor ille non sentiat, 
augenda vis et exercitatione multa continenda est, 
quae quidem maxima ex parte memoria constat. . . 

81 Sed si forte aliquis inter dicendum eflfulserit extem- 
poralis color, non superstitiose cogitatis demum 
est inhaerendum. . . Nam ut primum est domo af- 



QUINTILIAN. 93 

ferre paratam dicendi copiam et certain ; ita refu- 
tare temporis munera longe stultissimum est. 
Quare cogitatio in hoc praeparetur, ut nos fortuna 
decipere non possit, adjuvare possit. . . Alioqui vel 
extemporalem temeritatem malo, quam male co- 
haerentem cogitationem. Pejus enim quaeritur 
retrorsus, quia, dum ilia desideramus, ab aliis aver- 
timur, et ex memoria potius repetimus, quam ex 
materia. 

In primis vero abundare debet orator ex- 82 
emplorum copia, cum veterum tum etiam 
novorum ; adeo ut non ea modo, quae conscripta 
sunt historiis aut sermonibus velut per manus tra- 
dita, quaeque quotidie aguntur, debeat nosse, ve- 
rum ne ea quidem, quae sunt a clarioribus poetis 
ficta, negligere. Nam ilia quidem priora aut testi- 
moniorum aut judicatorum obtinent locum ; sed 
haec quoque aut vetustatis fide tuta sunt, aut ab 
hominibus magnis praeceptorum loco ficta credun- 
tur. 

Ex his ceterisque lectione dignis auctoribus et 83 
verborum sumenda copia est, et varietas figurarum, 
et componendi ratio, tum ad exemplum virtutum 
omnium mens dirigenda. Neque enim dubitari 
potest, quin artis pars magna contineatur i m i t a- 
t i o n e. Nam ut invenire primum fuit, estque 
praecipuum ; sic ea, quae bene inventa sunt, utile 
sequi. . . Turpe etiam illud est, contentum esse id 
consequi quod imiteris. Nam rursus quid erat fii- 
turum, si nemo plus effecisset eo quem sequebatur ? 
Nihil in poetis supra Livium Andronicum, nihil in 
historiis supra Pontificum annales haberemus ; ra- 
tibus adhuc navigaretur; non esset pictura, nisi 
quae lineas modo extremas umbrae, quam corpora 



94 ARS ORATORIA. 

84 in sole fecissent, circumscriberet.. . Primum, quos 
imitemur, nam sunt plurimi, qAi similitudinem pes- 
simi cujusque et corruptissimi concupierunt ; turn 
in ipsis, quos elegerimus, quid sit, ad quod nos 
efficiendum comparemus. Nam in magnis quoque 
auctoribus incidunt aliqua vitiosa, et a doctis inter 
ipsos etiam mutuo reprehensa. . . Turn in suscipi- 
endo onere consulat suas vires. Nam quaedam 
sunt imitabilia, quibus aut infirmitas naturae non 
sufficiat, aut diversitas repugnet. . . Id quoque vitan- 
dum, in quo magna pars errat, ne in oratione poe- 
tas nobis et historicos, in illis operibus oratores aut 
declamatores imitandos putemus. Sua cuique pro- 
posita lex, suus cuique decor est. Nam nee co- 
moedia cothurnis assurgit, nee contra tragoedia soc- 
culo ingreditur. Habet tamen omnis eloquentia 
aliquid commune ; imitemur quod commune est. . . 

85 Itaque ne hoc quidem suaserim, uni se alicui pro- 
prie, quem per omnia sequatur, addicere. . . Cum 
totum exprimere quem elegeris, paene sit homini 
inconcessum ; pluriam bona ponamus ante ocu- 
los, ut aliud ex alio haereat, et quod cuique loco 
conveniat, aptemus. . . Qui vero etiam propria his 
bona adjecerit, ut suppleat quae deerant, circumci- 
dat, si quid redundabit ; is erit, quem quaerimus, 
perfectus orator. 

86 Proxima est cura, ut dicamus apte. .. Ip- 
sum etiam eloquentiae genus alios aliud decet. 
Nam neque tam plenum et erectum et audax et 
praecultum senibus convenerit, quam pressum et 
mite et limatum. . . In juvenibus etiam uberiora 
paulo et paene periclitantia feruntur. At in iisdem 
siccum et sollicitum et contractum dicendi proposi- 
tum plerumque affectatione ipsa severitatis invisum 



I 



QUINTILIAN. 95 

est. . ^ Idem dictum saepe in alio liberum, in alio 87 
furiosum, in alio superbum est. . . Quis vero nesciat, 
quanto aliud dicendi genus poscat gravitas sena- 
toria, aliud aura popularis? . . Indecorum est super 
h?iec omne nimium, ideoque etiam quod natura rei 
satis aptum est, nisi modo quoque temperatur, gra- 
tiam perdit. . . Proinde intuenda sexus, dignitas, 88 
aetas. Sed mores praecipue discrimen dabunt. 

Tria sunt item, quae praestare debeat orator, ut 89 
doceat, moveat, delectet. . . Credendum 90 
est igitur his, quorum auctoritatem secutus est 
Cicero, tria esse, quae in omni disputatione quae- 
rantur, an sit, quid sit, quale sit? quod ipsa 
nobis etiam natura praescribit. . . Est igitur, ut 9^ 
dixi, unum genus, quo laus ac vituperatio contine- 
tur, sed est appellatum a parte meliore laudati- 
V u m ; idem alii demonst^-ativum vocant. . . Alterum 
est deliberativum, tertium j u d i c i a 1 e. Cet- 
erae species in haec tria incident genera. . . Aris- 92 
toteles tres faciendo partes orationis,judicialem, de- 
liberativam, demonstrate vam, paene et ipse oratori 
subjecit omnia ; nihil enim non in haec cadit. . . 
Valet autem in consiliis auctoritas plurimum. Nam 93 
et prudentissimus esse haberique et optimus debet, 
qui sententiae suae de utilibus atque honestis cre- 
dere omnes velit. Quare in suadendo et dissua- 
dendo tria primum spectanda erunt, quid sit de 
quo deliberetur, qui sint qui delibe- 
rent, qui sit qui suadeat. .. 

Omnis autem orandi ratio, ut plurimi maximique 94 
auctores tradiderunt, quinque partibus constat, 
invention e, disposition e, elocution e, 
memoria, pronuntiatione sive action e, 
utroque enim modo dicitur. . . Nempe plurimum 95 



96 ARS ORATORIA. 

in hoc laboris exhausimus, ut ostenderemus rhe- 
toricen bene dicendi scientiam, et utilem, et artem, 
et virtutem esse ; materiam ejus res omnes, de qui- 
bus dicendum esset ; eas in tribus fere generibus, 
demonstrativo, deliberative, judicialique reperiri ; 
orationem porro omnem constare rebus et verbis , 
in rebus intuendam inventionem, in verbis elocuti- 
onem, in utraque collocationem, quae memoria 
complecteretur, actio commendaret. Oratoris of- 
ficium, docendi, movendi, delectandi partibus con- 
tineri, ex quibus ad docendum expositio et argu- 
mentatio, ad movendum affectus pertineret, quos 
per omnem quidem causam sed maxime tamen in 
mg-ressu ac fine dominari. Nam delectationem, 
quamvis in utroque sit eorum, magis tam-en pro- 
ng prias in elocutione partes habere. . . Nee immerito 
secunda quinque partium posita est dispositio. 
cum sine ea prior nihil valeat. Neque enim quan- 
quam fusis omnibus membris statua sit, nisi collo- 
cetur, et si quam in corporibus nostris aliorumve 
animalium partem permutes et transferas, licet 
habeat eadem omnia, prodigium sit tamen. Et 
artus etiam leviter loco moti perdunt, quo vigue- 
runt, usum, et turbati exercitus sibi ipsi sunt im- 
pedimento. Nee mihi videntur errare, qui ipsam 
rerum naturam stare ordine putant, quo confuso 
peritura sint omnia. Sic oratio carens hac virtute 
tumultuetur necesse est, et sine rectore fluitet, nee 
cohaereat sibi, multa repetat, multa transeat, velut 
nocte in ignotis locis errans, nee initio nee fine 
proposito casum potius quam consilium sequatur. 
97 . . Sed meminerimus, ipsam dispositionem plerum- 
que utilitate mutari, nee eandem semper primam 
quaestionem ex utraque parte tractandam. . . Aliud 



QUINTILIAN. 97 

enini alii docere prius expedit ; alioqui semper 
petitoris arbitrio diceretur. . . Neque enim partium 9^ 
est demum dispositio, sed in his ipsis primus aliquis 
sensus et secundus et tertius ; qui non modo ut 
sint ordine collocati, laborandum est, sed ut inter 
se vincti atque ita cohaerentes, ne commissura per- 
luceat ; corpus sit. non membra. 

Nunc de judiciali genere, quod est praecipue 99 
multiplex, sed officiis constat duobus intentionis ac 
depulsionis. Cujus partes, ut plurimis auctori- 
bus placuit, quinque sunt : prooemium, narra- 
tio, probatio, refutatio, peroratio. His 
adjecerunt quidam partitionem, propositionem, ex- 
cessum. . . Verum ex his quas constitui partibus 
non, ut quidque primum dicendum, ita primum 
cogitandum est ; sed ante omnia intueri oportet, 
quod sit genus causae ? quid in ea quaeratur ? quae 
prosint, quae noceant ? deinde quid confirmandum 
sit ac refellendum ? tum quo modo narrandum ? . . 
Neque tamen eos probaverim, qui scribendum quo- 
que prooemium novissime putant. Nam ut con- 
ferri materiam omnem, et, quid cuique sit opus, 
constare decet, antequam dicere aut scribere or- 
diamur ; ita incipiendum ab his, quae prima sunt. . . 
Hoc adjicio, ut dicturus intueatur, quid, apud quem, loo 
pro quo, contra quem, quo tempore, quo loco, quo 
rerum statu, qua vulgi fama dicendum sit, quid 
judicem sentire credibile sit, antequam incipimus, 
tum quid desideremus aut deprecemur. Ipsa il- 
ium natura eo ducet, ut sciat, quid primum dicen- 
dum sit. . . Multa autem sine dubio sunt et aliis 
partibus causae communia ; nihil tamen in quaque 
melius dicitur, quam quod aeque bene dici alibi 
non possit, 
5 



98 ARS ORATORIA. 

loi Causa principii nulla alia est, quam ut audito- 
rem, quo sit nobis in ceteris partibus accommoda- 
tior, praeparemus. Id fieri tribus maxime rebus, 
inter auctores plurimos constat, si benevolum, 
attentum, docile m fecerimus ; non quia ista 
non per totam actionem sint custodienda, sed quia 
initiis praecipue necessaria, per quae in animum 
judicis, ut procedere ultra possimus, admittimur. 
Benevolentiam aut a personis ducimus, aut a 
causis accipimus. . . Nam si judicem benevolum, 
attentum, docilem habeo ; quid amplius debeam 

102 optare, non reperio. . . Frequentissime vero pro- 
oemium decebit et sententiarum et compositionis 
et vocis et vultus modestia, adeo ut in genere 
causae etiam indubitabili fiducia se ipsa nimium 
exserere non debeat. Odit enim judex fere litigan- 
tis securitatem. . . Minime ostentari debet in prin- 
cipiis cura, quia videtur ars omnis dicentis contra 
judicem adhiberi. Sed ipsum istud evitare sum- 

103 mae artis est. . . Ex praeceptis veteribus manet, ne 
quod insolens verbum, ne audacius translatum, ne 
aut ab obsoleta vetustate aut poetica licentia sump- 
tum in principio deprehendatur. Nondum enim 
recepti sumus, et custodit nos recens audientium 
intentio. . . Turbari memoria, vel continuandi verba 
facultate destitui, nusquam turpius, cum vitiosum 
prooemium possit videri cicatricosa facies; et pessi- 
mus certe gubernator, qui navem, dum portu egre- 
ditur, impegit. Modus principii pro causa. Nam 
brevius simplices, longius perplexae suspectaeque 
et infames desiderant. . . Evitanda est immodica 
ejus longitudo, ne in caput excrevisse videatur, et, 
quo praeparare debet, fatiget. . . Is ejus rei modus 
est, ut propositioni similior sit quam expositioni ; 



QUINTILIAN. 99 

nec quomodo quidque sit actum, sed de quibus 
dicturus sit orator, ostendat. . . Pars deliberativa, 104 
quae eadem suasoria dicitur, . . officiis constat 
duobus suadendi ac dissuadendi. Prooemio, quale 
est in judicialibus, non ubique eget, quia conciliatus 
est ei quisque, quern consulit. Initium tamen 
quodcunque debet habere aliquam prooemii speci- 
em ; neque enim abrupte, nec unde libuit, incipien- 
dum, quia est aliquid in omni materia naturaliter 
primum. . . Nunc ad suasoriam, in qua, etiam cum 
prooemio utimur, breviore tamen et velut quodam 
capite tantum et initio debemus esse contenti. . . 
Neque sum in hac opinione, qua quidam, ut eo 105 
distare prooemium ab epilogo credam, quod in hoc 
praeterita, in illo futura dicantur ; sed quod in in- 
gressu parcius et modestius praetentanda sit judicis 
misericordia, in epilogo vero liceat totos effundere 
affectus, et fictam orationem induere personis, et 
defunctos excitare, et pignora reorum producere ; 
quae minus in exordiis sunt usitata. 

Maxime naturale est, et fieri frequentissime de- 106 
bet, ut praeparato per haec, quae supra dicta sunt, 
judice, res, de qua pronuntiaturus est, indicetur. 
Haec est narr a tio. . . Alterum est, de quo fre- 
quentius quaeritur, an sit utique narratio 
prooemio subjicienda; quod qui opinan- 
tur, non possunt videri nulla ratione ducti. . . Pro- 
tinus judex notitia rerum instruendus videtur. Sed 
hoc quoque interim mutat condicio causarum. . . 
Nunc, quae sit narrandi ratio, subjungam. . . 107 
Earn plerique scriptores volunt esse lucidam, bre- 
vem, verisimilem. Neque enim refert, an pro 
lucida perspicuam, pro verisimili probabilem credi- 
bilemve dicamus. Eadem nobis placet divisio. . . 



100 ARS ORATORIA. 

Erit autem narratio a p e r t a atque d i 1 u c i d a, si 
fuerit primum exposita verbis propriis et signifi- 
cantibus, et non sordidis quidem, non tainen ex- 
quisitis et ab usu remotis ; turn distincta rebus, 
personis, temporibus, locis, causis, ipsa etiam pro- 
nuntiatione in hoc accommodata, ut judex, quae 
dicentur, quam facillime accipiat. . . Nee quisquam 
reprehensione dignum putet, quod proposuerim, 
earn, quae sit tota pro nobis, debere esse verisimi- 
lem, cum vera sit. Sunt enim plurima vera qui- 
dem, sed parum credibilia ; sicut falsa quoque fre- 
quenter verisimiiia. . . Non minus autem cavenda 
erit, quae nimium corripientes omnia sequitur, ob- 
scuritas ; satiusque est aliquid narrationi superesse, 
quam deesse. . . Ut fortasse ubicunque, in narra- 
tione tamen praecipue, media haec tenenda sit via 
dicendi, quantum opus est, quantum sat 

io8 est. . . Ne his quidem accedo, qui semper eo pu- 
tant ordine, quo quid actum sit, esse narrandum ; 
sed eo malo narrare, quo expedit. . . Neque ideo 
tamen non id saepius facere oportebit, ut rerum 
ordinem sequamur. Quaedam vero etiam turpiter 
convertuntur. . . Ilia quoque de narratione praecipi 
solent, ne qua ex ea fiat excursio, ne avertatur a 
judice sermo, ne alienae personae vocem demus, 
ne argumentemur ; adjiciunt quidam etiam, ne 
utamur affectibus ; quorum pleraque sunt frequen- 
tissime custodienda, imo nunquam, nisi ratio coege- 

109 rit, mutanda. . . Ego vero narrationem, ut si ul- 
1am partem orationis, omni qua potest gratia et 
venere exornandam puto. Sed plurimum refert, 
quae sit natura ejus rei, quam exponemus. In par- 
vis ergo, quales sunt fere privatae, sit ille pressus 
et velut applicitus rei cultu§ ; in verbis summa 



QUINTILIAN. lOI 

diligentia. . . Ubi vero major res erit, et atrocia in- 
vidiose, et tristia miserabiliter dicere decebit ; non 
ut consumantur affectus, sed ut tamen velut primis 
lineis designentur, et plane, qualis futura sit imago 
rei, statim appareat. . . Neque illud quidem prae- no 
teribo, quantam afFerat fidem expositioni narrantis 
auctoritas ; quam mereri debemus ante omnia qui- 
dem vita, sed et ipso genere orationis ; quod quo 
fuerit gravius ac sanctius, hoc plus habeat necesse 
est in affirmando ponderis quoque. . . In contioni- 1 1 1 
bus saepe est etiam ilia, quae ordinem rei docet, 
necessaria. Affectus ut quae maxime postulat. 
Nam et concitanda et lenienda frequenter est ira, 
et ad metum, cupiditatem, odium, conciliationem, 
impellendi animi. Nonnunquam etiam movenda 
miseratio. 

P a r t i t i o est nostrarum aut adversarii proposi- 1 12 
tionum aut utrarumque, ordine collocata, enumera- 
tio. . . Quae tam manifesta et lucida est ratio, quam 
rectae partitionis ? Sequitur enim naturam ducem, 
adeo quoque, ut memoriae id maximum sit auxil- 
ium, via dicendi non decedere. . . Alia sunt magis, 
propter quae parti tione non semper sit utendum. . . 
Sed ut non semper necessaria aut utilis 'etiam par- 
titio est, ita opportune adhibita plurimum orationi 
lucis et gratiae confert. Neque enim solum id effi- 
cit, ut clariora fiant, quae dicuntur, rebus velut ex 
turba extractis, et in conspectu judicum positis ; 
sed reficit quoque audientem certo singularum 
partium fine, non aliter quam facientibus iter mul- 
tum detrahunt fatigationis notata inscriptis lapid- 
ibus spatia. . . Quibusdam ne placuit quidem om- 113 
nino subtilis haec et ad morem dialecticorum for- 
mata conclusio. . . Est etiam periculosum, cum, si 



102 ARS ORATORIA. 

uno verbo sit erratuixi, tota causa cecidisse videa- 
mur ; optimaque est ilia media via, qua utitur Cic- 
e'ro pro Caecina, ut res proponatur, verba non 
periclitentur. . . Aut, cum finitionem praecedit pro- 
batio. . . Non negaverim tamen, haec quoque, ut 
expediet causae, esse facienda, et si quando firma 
comprehendi poterit brevi complexu verborum 
finitio, esse id tum elegans tum etiam fortissimum, 

1 14 si modo erit ilia inexpugnabilis. . . Ut non semper 
est necessaria post narrationem procursio, ita fre- 
quenter utilis ante quaestionem praeparatio. 

115 Ergo, cum sit argumentum ratio probatio- 
nem praestans, qua colligitur aliud 
per aliud, et quae, quod est dubium, 
per id, quod dubium non est, con fir- 
mat; necesse est esse aliquid in causa, quod 
probatione non egeat. Alioqui nihil erit, quo 
probemus, nisi fuerit, quod aut sit verum aut vi- 

116 deatur, ex quo dubiis fides fiat.. .Firmissimis argu- 
mentorum singulis instandum, infirmiora congre- 
ganda sunt ; quia ilia per se fortia non oportet 
circumstantibus obscurare, ut, qualia sunt, appa- 
reant ; haec imbecilla natura mutuo auxilio sus- 
tinentur. Itaque si non possunt valere, quia mag- 
na sint, valebunt, quia multa sunt ; utique vero 
ad ejusdem rei probationem omnia spectant. . . 
Quaesitum etiam, potentissima argumenta primone 
ponenda sint loco, ut occupent animos, an summo, 
ut inde dimittant, an partita primo summoque. . . 
Quae, prout ratio causae cuj usque postulabit, or- 
dinabuntur, uno, ut ego censeo, excepto, ne a po- 
ll/ tentissimis ad levissima decrescat oratio.. .Nam vis 

quaestionum percrescere debet, et ad potentissima 
118 ab infirmissimis pervenire. . . Videndum etiam, 



QUINTILIAN. 103 

si m u 1 nobis plura aggredienda sint, an amolienda 
singula. Plura simul invadimus, si aut tarn in- 
firma sunt, ut pariter impelli possint, aut tam mo- 
lesta, ut pedem conferre cum singulis non expediat. 
. . Quae vero turba valebunt, diducenda erunt. 
Saepius accusatori congerere argumenta, reo dis- 
solvere expediet. . . In totum autem congregatio 119 
criminum accusantem adjuvat, separatio defenden- 
tem, . . Ne illud quidem ignorare advocatum volo, 120 
quo quaeque ordine probatio sit apud judicem 
proferenda ; cujus rei eadem in argumentis ratio 
est, ut potentissima prima et summa ponantur. 
Ilia enim ad credendum praeparant judicem, haec 
ad pronuntiandum. . . Illud quoque studiosi eloquen- 121 
tiae cogitent, neque omnibus in causis, quae demon- 
stravimus, cunta posse reperiri ; neque, cum pro- 
posita fuerit materia dicendi, scrutanda singula et 
velut ostiatim pulsanda, ut sciant, an ad proban- 
dum id, quod intendimus, forte respondeant. . . 
Nescio, an etiam impedimento futura sint, nisi et 
animi quaedam ingenita natura, et studio exercitata 
velocitas, recta nos ad ea, quae conveniunt causae, 
ferant. . . Opus est igitur inprimis ingenio veloci ac 122 
mobili, animo praesenti et acri. Non enim cogi- 
tandum, sed dicendum statim est, et prope sub 
conatu adversarii manus exigenda. Quare cum in 
omni parte hujusce officii plurimum facit, totas non 
diligenter modo sed etiam familiariter nosse cau- 
sas : tum in altercatione maxime necessarium est, 
omnium personarum, instrumentorum, temporum, 
locorum habere notitiam. Alioqui tacendum erit 
saepe. . . Quare bonus altercator vitio iracundiae 
careat; nullus enim rationi magis obstat afFectus, 
et fert extra causam. . . Melior moderatio, ac non- 



104 ARS ORATORIA. 

nunquam etiam patientia. Contra turbantes auden- 
dum, et impudentiae fortiter resistendum. . . Valet 
autem in altercatione plurimum acumen, quod sine 
dubio ex arte non venit ; natura enim non docetur, 
arte tamen adjuvatur. In qua praecipuum est, 
semper id in oculis habere, de quo quaeritur, et 
quod volumus efficere ; quia propositum tenentes 
in rixam non ibimus, nee causae debita tempora con- 
viciando conteremus, gaudebimusque, si hoc adver- 
sarius facit. . . Nocet etiam diu pugnare in iis, quae 
obtinere non possis. Nam, ubi vinci necesse est, 
expedit cedere. . . Nam culpam praesertim depre- 

123 hensam pertinaciter tueri, culpa altera est. . . Est et 
illud vitium magnum sollicite et circa omnia mo- 
menta luctantis ; suspectam enim facit judici cau- 
sam. . . Fiduciam igitur orator prae se ferat, sem- 
perque ita dicat, tanquam de causa optime sentiat. . . 

124 Nam que ego, ut in oratione syllogismo quidem ali- 
quando uti nefas non duco, ita constare totam aut 
certe confertam esse aggressionum et enthymema- 
tum stipatione minime velim. . . Locuples et speci- 
osa vult esse eloquentia ; quorum nihil conseque- 
tur, si conclusionibus certis et crebris et in unam 
prope formam cadentibus concisa. . . Quid ilia 
miserius lege velut praeformatas infantibus litteras 
persequentium, et, ut Graeci dicere solent, quem 
mater amictum dedit, sollicite custodientium : pro- 
positio ac conclusio ex consequentibus et repug- 
nantibus ? Non inspiret ? non augeat ? non mille 
figuris variet ac verset ? ut ea nasci et ipsa prove- 
nire natura, non manu facta et arte suspecta magis- 
trum fateri ubique videantur? Quis unquam sic 
dixit orator? Nonne apud ipsum Demosthenen 
paucissima hujus juris vel artis reperiuntur? . . 



QUINTILIAN. 105 

Quattuor tamen maxime generibus video constare 125 
amplificationem, incremento, comparatione, ratio- 
cinatione, congerie. 

Proxima est ex causis probatio, in quibus haec 126 
maxime spectantur, ira, odium, metus, cupiditas, 
spes ; nam reliqua in horum species cadunt. . . 
De causa prius an de persona dicendum sit, quae- 
ritur, varieque est ab oratoribus factum, a Cicerone 
etiam praelatae frequenter causae. Sed mihi, si 
neutro litis condicio praeponderet, secundum na- 
turam videtur incipere a persona. 

Peroratio sequebatur, quam cumulum quidam, 127 
conclusionem alii vocant. Ejus duplex ratio est, 
posita aut in rebus aut in affectibus. R e r u m 
repetitio et congregatio, quae Graece dicitur 
dvaKecpaXaioiotg, a quibusdam Latinorum enumeration 
et memoriam judicis reficit, et totam simul causam 
ponit ante oculos, et, etiamsi per singula minus 
moverat, turba valet. In hac, quae repetemus, 
quam brevissime dicenda sunt, et, quod Graeco 
verbo patet, decurrendum per capita. Nam, si 
morabimur, non jam enumeratio, sed quasi altera 
fiet oratio. Quae autem enumeranda videntur, 
cum pondere aliquo dicenda sunt, et aptis excitan- 
da sententiis, et figuris utique varianda. . . Ilia vero 
jucundissima, si contingat aliquod ex adversario 
ducere argumentum. . . Necessarios tamen affectus 128 
fatebuntur, si aliter obtineri vera et justa et in com- 
mune profutura non possint. . . His praecipue locis 
utiles sunt prosopopoeia e, id est fictae alie- 
narum personarum orationes. . . Cum ipsos loqui 
fingimus, ex personis quoque trahitur affectus. 
Non enim audire judex videtur aliena mala de- 
flentes, sed sensum ac vocem auribus accipere 

5* 



I06 ARS ORATORIA. 

miserorum, quorum etiam mutus aspectus lacrimas 
movet. . . Omnes autem hos affectus, etiamsi qui- 
busdam videntur in prooemio atque in epilogo 
sedem habere, in quibus sane sunt frequentissimi, 
tamen aliae quoque partes recipiunt, sed breviores. 
. . At hie, si usquam, totos eloquentiae aperire 
fontes licet. Nam et, si bene diximus reliqua, pos- 
sidebimus jam judicum animos, et e confragosis at- 
que asperis evecti tota pandere possumus vela, et, 
cum sit maxima pars epilogi amplificatio, verbis 

129 atque sententiis uti licet magnificis et ornatis. . . In 
hoc eloquentiae vis est, ut judicem non in id tan- 
tum compellat, in quod ipsa rei natura ducetur ; 
sed aut, qui non est, aut majorem quam est, faciat 
affectum. Haec est ilia, quae 6etvG)oLg vocatur, re- 
bus indignis, asperis, invidiosis addens vim oratio ; 
qua virtute praeter alias plurimum Demosthenes 
valuit. . . Summa enim, quantum ego quidem 
sentio, circa movendos affectus in hoc posita est, 
ut moveamur ipsi. Nam et luctus et irae et 
indignationis aliquando etiam ridicula fuerit imita- 
tio, si verba vultumque tantum, non etiam animum 

130 accommodarimus. . . Primum est igitur, ut apud 
nos valeant ea, quae valere apud judicem volumus, 
afficiamurque antequam afficere conemur. At quo- 
modo fiet, ut afficiamur? neque enim sunt motus in 
nostram potestatem. Tentabo etiam de hoc dicere. 
Quas (jyavraaiag Graeci vocant, nos sane visiones ap- 
pellemus, per quas imagines rerum absentium ita 
repraesentantur animo, ut eas cernere oculis ac 
praesentes habere videamur. Has quisquis bene 
conceperit, is erit in affectibus potentissimus. Hunc 
quidam dicunt evcpavraatcjrov, qui sibi res, voces, 
actus secundum verum optime finget ; quod qui- 



QUINTILIAN. 107 

dem nobis volentibus facile continget. . . Ubi vero 
miseratione opus erit, nobis ea, de quibus quere- 
mur, accidisse credamus, atque id animo nostro 
persuadeamus. Nos illi simus, quos gravia, indig- 
na, tristia passos queremur, nee agamus rem quasi 
alienam, sed assumamus parumper ilium dolorem. 
Ita dicemus, quae in nostro simili casu dicturi esse- 
mus. . . Illud praecipue monendum, ne quis nisi 131 
summis ingenii viribus ad movendas lacrimas ag- 
gredi audeat ; nam ut est longe vehementissimus 
hic, cum invaluit, afFectus, ita, si nihil efficit, tepet ; 
quem melius infirmus actor tacitis judicum cogita- 
tionibus reliquisset. Nam et vultus et vox et ipsa 
ilia excitati rei facies ludibrio etiam plerumque 
sunt hominibus, quos non permoverunt. Quare 
metiatur ac diligenter aestimet vires suas actor, et, 
quantum onus subiturus sit, intelligat ; nihil habet 
ista res medium, sed aut lacrimas meretur aut ri- 
sum.. .Nunquam tamen debet esse longa miseratio, 132 
nee sine causa dictum est, nihil facilius quam lacri- 
mas inarescere. . . Non patiamur igitur frigescere 
hoc opus, et affectum, cum ad summum perduxeri- 
mus, relinquamus, nee speremus fore, ut aliena 
quisquam diu ploret. . . In parvis quidem litibus 
has tragoedias movere tale est, quasi si personam 
Herculis et cothurnos aptare infantibus velis. 

Sequitur emendatio, pars studiorum longe 133 
utilissima. Neque enim sine causa creditum est 
stilum non minus agere, cum delet. Hujus autem 
operis est adjicere, detrahere, mutare. .. 
Nee dubium est optimum esse emendandi genus, si 
scripta in aliquod tempus reponantur, ut ad ea post 
intervallum velut nova atque aliena redeamus, ne 
nobis scripta nostra tan quam recentes fetus blandi- 



I08 ARS ORATORIA. 

antur. Sed neque hoc contingere semper potest 
praesertim oratori, cui saepius scribere ad praesen- 
tes usus necesse est ; et emendatio ipsa finem ha- 
beat. . . Sit ergo aliquando quod placeat, aut certe 
quod sufficiat, ut opus poliat lima, non exterat. 

134 Venio nunc ad ornatum, in quo sine dubio 
plus quam in ceteris dicendi partibus sibi indulget 
orator. Nam emendate quidem ac lucide dicenti- 
um tenue praemium est, magisque ut vitiis carere, 
quam ut aliquam magnam virtutem adeptus esse 

135 videaris. . . Nunc illud adjiciendum, ne iis quidem 
consentire me, qui semper argumenta sermone 
puro et dilucido et distincto, ceterum minime lato 
ornatoque putant esse dicenda. Namque ea dis- 
tincta quidem ac perspicua debere esse confiteor, 
in rebus vero minoribus etiam sermone ac verbis 
quam maxime propriis et ex usu ; at si major erit 
materia, nullum his ornatum, qui modo non obscu- 
ret, subtrahendum puto. Nam et saepe plurimum 
lucis affert ipsa translatio. . . Quoque quid est natu- 
ra magis asperum, hoc pluribus condiendum est 
voluptatibus ; et minus suspecta argumentatio dis- 
simulatione, et multum ad fidem adjuvat audientis 
voluptas. . . Hie tamen habendus istis modus, ut 

136 sint ornamento, non impedimento. . . Recte Cicero 
his ipsis ad Brutum verbis quadam in epistola scri- 
bit : Nam eloquentiam, quae admirationem non habet, 
nullam judico, Eandem Aristoteles quoque peten- 
dam maxime putat. Sed hie ornatus virilis et for- 
tis et sanctus sit-, nee efFeminatam levitatem et fuco 
ementitum colorem amet, sanguine et viribus niteat. 

1^7 ... Id fecisse M. Tullium video, ut cum omnia 
utilitati, tum partem quandam delectationi daret ; 
cum et ipsam se rem agere diceret, ageret autem 



QUINTILIAN. 109 

maxime litigatoris. Nam hoc ipso proderat, quod 
placebat. . . Gaudet enim res varietate ; et sicut ocu- 138 
li diversariim aspectu rerum magis detinentur, ita 
semper animis praestat, in quod se velut novum in- 
tendant. . . Magna virtus est, res, de quibus loqui- I39 
mur, clare, atque ut cerni videantur, enuntiare. . . 
Atque hujus summae, judicio quidem meo, virtutis 
facillima est via. Naturam intueamur, hanc sequa- 
mur. Omnis eloquentia circa opera vitae est, ad 
se refert quisque quae audit, et id facillime accip- 
iunt animi, quod agnoscunt. 

Plures eruditorum aliam esse dicendi rationem, 140 
aliam scribendi putaverunt. . . Mihi unum atque 
idem videtur bene dicere ac bene scribere, neque 
aliud esse oratio scripta quam monumentum ac- 
tionis habitae. . . An Demosthenes male sic egisset, 
ut scripsit, aut Cicero? aut eos praestantissimos 
oratores alia re quam scriptis cognoscimus ? Me- 
lius egerunt igitur, an pejus ? Nam si pejus, sic po- 
tius oportuit dici, ut scripserunt ; si melius, sic 
oportuit scribi, ut dixerunt. Quid ergo? Semper 
sic aget orator, ut scribet? Si licebit, semper. . . 
Rerum vitia sunt stultum, commune, contrarium, 141 
supervacuum ; corrupta oratio in verbis maxime 
impropriis, redundantibus, comprehensione obscu- 
ra, compositione fracta, vocum similium aut am- 
biguarum puerili captatione consistit. . . Ipsa ilia 142 
d(peXeia simplex et inaffectata habet quendam pu- 
rum, qualis etiam in feminis amatur, ornatum, et 
sunt quaedam velut e tenui diligentia circa propri- 
etatem significationemque munditiae. Alia copia 
locuples, alia floribus laeta. Virium non unum ge- 
nus : nam, quidquid in suo genere satis efFectum est, 
valet. . . Non idem demonstrativis et deliberativis et I43 



no ARS ORATORIA 

judicialibus causis conveniet. Namque illud genus 
ostentation! compositum solam petit audientium vo- 
luptatem, ideoque omnes dicendi artes aperit, orna- 
tumque orationis exponit. . . Ubi res agitur, et vera 
dimicatio est, ultimus sit famae locus. Praeterea 
ne decet quidem, ubi maxima rerum momenta ver- 
santur, de verbis esse sollicitum. 

144 T r o p u s est verbi vel scrmonis a propria significa- 
tione in aliam cum virtute mutatio. . . Necessarios 
maxime atque in usum receptos exequemur; haec 
modo in his annotasse contenti, quosdam gratia sig- 
nificationis, quosdam decoris assumi, et esse alios in 
verbis propriis, alios in translatis, vertique form as 
non verborum modo, sed et sensuum et compositio- 

145 nis. . . Incipiamus igitur ab eo, qui cum frequentissi- 
mus est tum longe pulcherrimus, t r a n s 1 a t i o n e 
dico, quae iiera(popa Graece vocatur. Quae quidem 
cum ita est ab ipsa nobis concessa natura, ut indocti 
quoque ac non sentientes ea frequenter utantur ; tum 
ita jucunda atque nitida, ut in oratione quamlibet 
clara proprio tamen lumine eluceat. Neque enim 
vulgaris esse, neque humilis, nee insuavis, recte 
modo ascita, potest. Copiam quoque sermonis au- 
get permutando, aut mutuando, quae non habet; 
quodque difficillimum est, praestat, ne ulli rei no- 
men deesse videatur. . . Ut modicus autem atque 
opportunus ejus usus illustrat orationem, ita fre- 
quens et obscurat, et taedio complet ; continuus 
vero in allegorias et aenigmata exit. . . Metaphora 
aut vacantem occupare locum debet, aut, si in ali- 
enum venit, plus valere eo, quod expellit. Quod 
paene etiam magis de synecdoche dicam. 
Nam translatio permovendis animis plerumque et 
signandis rebus ac sub oculos subjiciendis reperta 



QUINTILIAN. I IT 

est. Haec variare sermonem potest, ut ex uno 
pkires intelligamus, parte totum, specie genus, 
praecedentibus sequentia, vel omnia haec contra ; 
liberior poetis quam oratoribus. . . Nee procul ab 14^ 
hoc genere discedit neTcovvfita, quae est nominis 
pro nomine positio. . . Ornat enl^erov, quod recte 
dicimus appositum; a nonnullis s e q u e n s di- 
citur. Eo poetae et frequentius et liberius utuntur. 
. . . Apud oratorem, nisi aliquid efficitur, redundat. 
Tum autem efficitur, si sine illo, quod dicitur, mi- 
nus est : qualia sunt O scelus abominandum, o defor- 
mem libidinem. Exornatur autem res tota maxim e 
translationibus : Cupiditas effrenata et Insanae sub- 
structiones, . . Verumtamen talis est ratio hujusce 
virtutis, ut sine appositis nuda sit et velut incomp- 
ta oratio ; oneretur tamen multis. Nam fit longa 
et impedita. .. 'AkXrjyopta, quam inversio- I47 
nem interpretantur, aut aliud verbis aliud sensu 
ostendit, aut etiam interim contrarium. . . Haec al- 
legoria, quae est obscurior, a e n i g m a dicitur ; 
vitium meo quidem judicio, si quidem dicere dilu- 
cide virtus. . . Illud vero longe speciosissimum ge- 
nus orationis, in quo trium permixta est gratia, 
similitudinis, allegoriae, translationis. . . Pluribus 
autem verbis cum id, quod uno aut paucioribus 
certe dici potest, explicatur, tt e p t </; p a <7 1 v vocant, 
circuitum quendam eloquendi, qui nonnun- 
quam necessitatem habet, quotiens dictu deformia 
operit. . . Hyperbaton quoque, id est verbi i^g 
transgressionem, quoniam frequenter ratio compa- 
rationis et decor poscit, non immerito inter virtutes 
habemus. Fit enim frequentissime aspera et dura 
et dissoluta et hians oratio, si ad necessitatem ordi- 
nis sui verba redigantur, et, ut quodque oritur, ita 



112 ARS ORATORIA. 

proximis, etiamsi vinciri non potest, alligetur. 
Differenda igitur quaedam et praecumenda, atque 
lit in structuris lapidum impolitorum loco, quo 
cOnvenit, quodque ponendum. Non enim recide- 
re ea nee polire possumus, quo coagmentata se ma- 
gis jungant, sed utendum iis, qualia sunt, eligen- 
daeque sedes. Nee aliud potest sermonem facere 
numerosum, quam opportuna ordinis mutatio. . . 
Cum decoris gratia trahitur longius verbum, pro- 

149 prie hyberbati tenet nomen. . . Hyperbolen 
audaeioris ornatus summo loco posui. Est haee 
decens veri superjectio. Virtus ejus ex diverso 
par augendi atque minuendi. . . Pervenit haee res 
frequentissime ad risum ; qui si captatus est, ur- 
banitatis, sin aliter, stultitiae nomen assequitur. 
Est autem in usu vulgo quoque et inter ineruditos 
et apud rusticos, videlicet quia natura est omnibus 
augendi res minuendique cupiditas insita, nee quis- 
quam vero eontentus est. Sed ignoscitur, quia 
non affirmamus. Tum est hyberbole virtus, cum 
res ipsa, de qua loquendum est, naturalem modum 
excessit. Conceditur enim amplius dicere, quia 
dici, quantum est, non potest, meliusque ultra 
quam citra stat oratio. 

150 Cum sit proximo libro de tropis dictum, sequi- 
tur pertinens ad figuras, quae axriiiara Graece 
vocantur, locus, ipsa rei natura conjunctus superi- 
ori. Nam plerique has tropos esse existimaverunt, 
quia, sive ex hoc duxerint nomen, quod sint forma- 
ti quodam modo, sive ex eo, quod vertant oratio- 
nem, unde et m ot u s dicuntur ; fatendum erit, esse 
utrumque eorum etiam in figuris. Usus quoque 
est idem ; nam et vim rebus adjiciunt, et gratiam 
praestant. . . Quo magis signanda est utriusque rei 



QUINTILIAN. 113 

differentia. Est igitur tropus sermo a naturali 
et principali significatione translatus ad aliam or- 
nandae orationis gratia, vel, ut plerique grammati- 
ci finiunt, dictio ab eo loco, in quo propria est, 
translata in eum, in quo propria non est; figura, 
sicut nomine ipso patet, conformatio quaedam a 
communi et primum se offe rente ratione. Quare 
in tropis ponuntur verba alia pro aliis. . . Horum 
nihil in figuras cadit. Nam et propriis verbis et 
ordine collocatis figura fieri potest. . . Ergo figura 
sit arte aliqua novata forma dicendi. .. 
Sicut omnem orationem, ita figuras quoque versari 
necesse est in sensu et in verbis. . . Illud est acrius 151 
genus, quod non tantum in ratione positum est lo- 
quendi, sed ipsis sensibus cum gratiam turn etiam 
vires accommodat. . . Ilia adhuc audaciora et majo- 152 
rum (ut Cicero existimat) laterum, fictiones 
personarum, quae TrpooGynoTTouai dicuntur. Mire 
namque cum variant orationem, tum excitant. His 
et adversariorum cogitationes velut secum loquen- 
tium protrahimus. . . Quin deducere deos in hoc 
genere dicendi, et inferos excitare concessum est. 
Urbes etiam populique vocem accipiunt. . . Ideo- 153 
que longe mihi difficillimae videntur p r o s o p o- 
p o e i a e, in quibus ad reliquum suasoriae laborem 
accedit etiam personae difficultas. Namque idem 
illud aliter Caesar, aliter Cicero, aliter Cato suade- 
re debebit. . . A v e r s u s quoque ajudicescr- 154 
m o, qui dicitur diroarpocprj, mire movet, sive adver- 
sarios invadimus, . . . sive ad invocationem aliquam 
convertimur, . . . sive ad invidiosam implorationem. 
... In figura ironia, totius voluntatis fictio est ap- 
parens magis quam confessa. . . Etiam vita univer- 
sa ironiam habere videatur, qualis est visa Socratis. 



114 ARS ORATORIA. 

Nam ideo dictus elpcjv, agens imperitum et admira- 
torem aliorum tanquam sapientium ; ut, quemad- 
modum dXATjyoplav facit continua iiera(popay sic hoc 
^55 schema faciat troporum ille contextus. . . Cum sit 
a simplici rectoque loquendi genere deflexa, virtus 
est, si habet probabile aliquid, quod sequatur. 
Una tamen in re maxime utilis, ut quotidiani ac 
semper eodem modo formati sermonis fastidium 
levet, et nos a vulgari dicendi genere defendat. 
Qua si quis parce, et cum res poscet, utetur, velut 
asperso quodam condimento jucundior erit ; at qui 
nimium afifectaverit, ipsam illam gratiam varietatis 
amittet. Quanquam sunt quaedam figurae ita re- 
ceptae, ut paene jam hoc ipsum nomen effugerint ; 
quae etiamsi fuerint crebriores, consuetas aures 
minus ferient. Nam secretae, et extra vulgarem 
usum positae, ideoque magis nobiles, ut novitate 
excitant, ita copia satiant, nee se obvias fuisse di- 
centi, sed conquisitas, et ex omnibus latebris ex- 

156 tractas, congestasque declarant. . . Sed ne si opti- 
mae quidem sint, esse debent frequentes. Nam 
densitate ipsa figurae aperiuntur, nee offensae minus 

157 habent, sed auctoritatis. . . Densitas earum obstat 
invicem ; ut in satis omnibus fructibusque arborum 
nihil ad justam magnitudinem adolescere potest, 
quod loco, in quem crescat, caret. Nee pictura, in 
qua nihil circumlitum est, eminet. Ideoque artifi- 
ces etiam, cum plura in unam tabulam opera con- 
tulerunt, spatiis distinguunt, ne umbrae in corpora 
cadant. Facit res eadem concisam quoque oratio- 
nem. Subsistit enim omnis sententia, ideoque post 
eam utique aliud est initium. Unde soluta fere 
oratio, et e singulis non membris sed frustis col- 
lata, structura caret, cum ilia rotunda et undique 



QUINTILIAN. 115 

circumcisa insistere invicem nequeant. . . Hoc quo- 
que accedit, quod solas captanti sententias multas 
dicere necesse est leves, frigidas, ineptas. . . Ego 
vero haec lumina orationis velut oculos quosdam 
esse eloquentiae credo. Sed neque oculos esse 
toto corpore velim, ne cetera membra officium 
suum perdant ; et, si necesse sit, veterem ilium 
horrorem dicendi malim, quam istam novam licen- 
tiam. Sed patet media quaedam via. 

Et urbanitas opportuna reficit animos, et unde- 158 
cunque petita judicis voluptas levat taedium. . . 
Cum videatur autem res levis, et quae ab scurris, 159 
mimis, insipientibus denique saepe moveatur, ta- 
men habet vim nescio an imperiosissimam, et cui 
repugnari minime potest. Erumpit etiam invitus 
saepe, nee vultus modo ac vocis exprimit confes- 
sionem, sed totum corpus vi sua concutit. Rerum 
autem saepe maximarum momenta vertit. . . Verum 
hoc, quidquid est, ut non ausim dicere carere om- 
nino arte, quia nonnullam observationem habet, 
suntque ad id pertinentia et a Graecis et a Latinis 
composita praecepta ; ita plane affirmo, praecipue 
positum esse in natura et in occasione. .. 
Narrare, quae salsa sint, imprimis est subtile et 160 
oratorium, ut Cicero pro Cluentio narrat de Ce- 
pasio atque Fabricio, aut M. Caelius de ilia D. 
Laelii collegaeque ejus in provinciam festinantium 
contentione. Sed in his omnibus cum elegans et 
venusta exigitur tota expositio, tum id festivissi- 
mum est, quod adjicit orator. Laedere nunquam 
velimus, longeque absit propositum illud : Potius 
amicum quam dictum perdidi. . . Oratori minime 
convenit distortus vultus gestusque, quae in mimis 
rideri solent. Dicacitas etiam scurrilis et scenica 



Il6 ARS ORATORIA. 

huic personae alienissima est. Obscenitas vero 
non a verbis tantum abesse debet, sed etiam a sig- 
nificatione. Nam si quando objici potest, non in 
joco exprobranda est. Oratorem praeterea ut di- 
cere urbane volo, ita videri affectare id, plane nolo. 
Quapropter ne dicet quidem salse, quotiens poterit, 
et dictum potius aliquando perdet, quam minuet 
auctoritatem. . . Ea, quae dicet vir bonus, omnia 
salva dignitate ac verecundia dicet. Nimium enim 
risus pretium est, si probitatis impendio constat. . . 

i6i Verum mihi etiam jocosa quaedam videntur posse 
non satis urbane referri. Nam meo quidem judicio 
ilia est urbanitas, in qua nihil absonum, nihil 
agreste, nihil inconditum, nihil peregrinum neque 
sensu neque verbis neque ore gestuve possit de- 
prehendi ; ut non tam sit in singulis dictis quam in 
toto colore dicendi, qualis apud Graecos drrnaafihg 
ille reddens Athenarum proprium saporem. 

162 M e m o r i a m quidam naturae modo esse munus 
existimaverunt, estque in ea non dubie plurimum ; 
sed ipsa excolendo, sicut alia omnia, augetur ; et 
totus, de quo diximus adhuc, inanis est labor, nisi 
ceterae partes hoc velut spiritu continentur. Nam 
et omnis disciplina memoria constat, frustraque 
docemur, si quidquid audimus praeterfluat ; et ex- 
emplorum, legum, responsorum, dictorum denique 
factorumque velut quasdam copias, quibus abun- 
■ dare, quasque in promptu semper habere debet ora- 
tor, eadem ilia vis praesentat. Neque immerito 
thesaurus hie eloquentiae dicitur. . . Quid ? extem- 
poralis oratio nee alio mihi videtur mentis vigore 
constare. Nam dum alia dicimus, quae dicturi 
sumus, intuenda sunt. Ita, cum semper cogitatio 
ultra id quod est longius quaerit, quidquid interim 



QUINTILIAN. 117 

reperit quodammodo apud memoriam deponit. . . 
Si longior complectenda memoria fuerit oratio, 163 
proderit per partes ediscere ; laborat enim maxime 
onere ; et hae partes non sint perexiguae, alioqui 
rursus multae erunt, et earn distinguent atque con- 
cident. . . Ediscere tacite (nam id quoque est quae- 
situm) erat optimum, si non subirent velut otiosum 
animum plerumque aliae cogitationes ; propter 
quas excitandus est voce, ut duplici motu juvetur 
memoria dicendi et audiendi. Sed haec vox sit 
modica et magis murmur. . . Verum et in iis quae 164 
scripsimus complectendis multum valent, et in iis 
quae cogitamus continendis prope solae (excepta, 
quae potentissima est, exercitatione) d i v i s i o et 
compositio. Nam qui recte diviserit, nunquam 
poterit in rerum ordine errare. . . Si quis tamen 
unam maximamque a me artem memoriae quaerat, 
exercitatio est et 1 a b o r ; multa ediscere, mul- 
ta cogitare, et si fieri potest quotidie, potentissi- 
mum est. Nihil aeque vel augetur cura, vel negli- 
gentia intercidit. . . Ex hac ingeniorum diversitate 165 
nata dubitatio est, adverbum sitediscen- 
dumdicturis, anvim modo rerum atque 
ordinem complecti satis sit; de quo sine 
dubio non potest in universum pronuntiari. Nam 
si memoria suffragatur, tempus non defuit, nulla 
me velim syllaba efFugiat ; alioqui etiam scribere 
sit supervacuum. Idque praecipue a pueris obti- 
nendum, atque in hanc consuetudinem memoria 
exercitatione redigenda, ne nobis discamus igno- 
scere. Ideoque et admoneri et ad libellum respi- 
cere vitiosum, quod libertatem negligentiae facit. . . 
Si vero aut memoria natura durior erit, aut non 
suffragabitur tempus, etiam inutile erit ad omnia 



Il8 ARS ORATORIA. 

se verba alligare, cum oblivio unius eorum cujus- 
libet aut deformem haesitationem aut etiam silen- 
tium inducat ; tutiusque multo, comprehensis ani- 
mo rebus ipsis, libertatem sibi eloquendi relin- 
quere. 
i66 Superest le ct i o, in qua puer ut sciat, ubi sus- 
pendere spiritum debeat, quo loco versum distin- 
guere, ubi claudatur sensus, unde incipiat, quando 
attollenda vel summittenda sit vox, quid, quoque 
flexu quid, lentius, celerius, concitatius, lenius di- 
cendum ; demonstrari nisi in opere ipso non potest. 
Unum est igitur, quod in hac parte praecipiam : 
Ut omnia ista facere possit, intelligat. Sit autem 
in primis lectio virilis, et cum suavitate quadam 

167 gi"avis. . . lidem autem non ad pronuntiandum 
modo utilissimi, verum ad augendam quoque elo- 
quentiam maxime accommodati erunt. Et haec, 
dum infirma aetas majora non capiet ; ceterum, 
cum legere orationes oportebit, cum virtutes earum 
jam sentiet : tum mihi diligens aliquis ac peritus 
assistat, neque solum lectionem formet, verum 
ediscere etiam electa ex his cogat, et ea dicere 
stantem clare et quemadmodum agere oportebit, 
ut protinus pronuntiationem, vocem, memoriam 
exerceat. 

168 Pronuntiatio a plerisque actio dicitur, sed 
prius nomen a voce, sequens a gestu videtur accip- 
ere. Namque actionem Cicero alias quasi sermo- 
nem, alias eloquentiam quandam corporis dicit. . . 
Habet autem res ipsa miram quandam in orationi- 
bus vim ac potestatem ; neque enim tam refert, 
qualia sint, quae intra nosmet ipsos composuimus, 
quam quo modo efferantur ; nam ita quisque, ut 
audit, movetur. . . Affectus omnis languescat nc- 



QUINTILIAN. 119 

cesse est, nisi voce, vultu, totius prope habitu cor- 
poris inardescat. . . Is quantum habeat in oratore 
momenti, satis vel ex eo patet, quod pleraque etiam 
citra verba significat. . . Siquidem et Demosthenes, 
quid esset in toto dicendi opere primum, interro- 
gatus, pronuntiationi palmam dedit, eidemque se- 
cundum ac tertium locum, donee ab eo quaeri 
desineret ; ut cam videri posset non praecipuam, 
sed solam judicasse. . . Et M. Cicero unam in di- 
cendo actionem dominari putat. 

Cum sit autem omnis actio, ut dixi, in duas divisa i5q 
partes, vocem gestumque, quorum alter oculos, al- 
tera aures movet, per quos duos sensus omnis ad 
animum penetrat affectus; prius est de voce di- 
cere, cui etiam gestus accommodatur. In ea prima 
observatio est, qualem habeas; secunda, q u o- 
modo utaris. .. Augentur autem, sicut omnium, 
ita vocis quoque bona c u r a, negligentia minuun- 
tur. . . Jam confirmatae constitutaeque vocis genus 
exercitationis optimum duco, quod est operi similli- 
mum, dicere quotidie sicut agimus. Namque hoc 
modo non vox tantum confirmatur et latus, sed 
etiam corporis decens et accommodatus orationi 
motus componitur. Non alia est autem ratio pro- 170 
nuntiationis quam ipsius orationis. Nam ut ilia 
emendata, dilucida, ornata, apta esse debet ; ita 
haec quoque emendata erit, id est, vitio carebit, 
si fuerit os facile, explanatum, jucundum, urbanum, 
id est, in quo nulla neque rusticitas neque pere- 
grinitas resonet. . .Ornata est pronuntiatio, cui 
suffragatur vox facilis, magna, beata, flexibilis, 
firma, dulcis, durabilis, clara, pura, secans aera et 
auribus sedens. . . Neque gravissimus autem in 
musica sonus nee acutissimus orationibus convenit. 



120 ARS ORATORIA. 

. . Sic ima vim non habet, summa rumpi periclita- 
tur. Mediis ergo utendum sonis, hique cum au- 
genda intentione excitandi, cum summittenda sunt 

171 temperandi. Nam prima est observatio recte pro- 
nuntiandi a e q u a 1 i t a s, ne sermo subsultet im- 
paribus spatiis ac sonis, miscens longa brevibus, 
gravia acutis, elata summissis, et inaequalitate 
horum omnium sicut pedum claudicet ; secunda 
V a r i e t a s, quod solum est pronuntiatio. . . Ars 
porro variandi cum gratiam praebet ac renovat 
aures, tum dicentem ipsa laboris mutatione reficit. 
. . Illud vero maximum, quod secundum ratio- 
nem rerum, de quibus dicimus, animorumque habi- 
tus conformanda vox est, ne ab oratione discordet. 
Vitemus igitur illam, quae Graece fiovorovta voca- 
tur, una quaedam spiritus ac soni intentio. . . Dul- 

172 cis esse tamen debet, non exprobans sonus. . . Vox 
autem ultra vires urgenda non est. Nam et suf- 
focatur saepe, et majore nisu minus clara est. . . 
Promptum sit os, non praeceps ; moderatum, non 
lentum. Spiritus quoque nee crebro receptus con- 
cidat sententiam, nee eo usque trahatur, donee de- 
ficiat. . . Quare longiorem dicturis periodum col- 
ligendus est spiritus, ita tamen, ut id neque diu 
neque cum sono faciamus, neque omnino ut mani- 
festum sit. . . Sed quodcunque ex his vitium magis 
tulerim, quam, quo nunc maxime laboratur in 
causis omnibus scholisque, cantandi. 

173 Decor quoque a gestu atque a motu venit. 
Ideoque Demosthenes grande quoddam intuens 
speculum componere actionem solebat. . . Prae- 
cipuum vero in actione, sicut in corpore ipso, 
caput est, cum ad ilium, de quo dixi, decorem, 
tum etiam ad significationem. Decoris ilia sunt, 



QUINTILIAN. 121 

ut sit primo rectum et secundum naturam. Nam 
et dejecto humilitas, et supino arrogarrtia, et in 
latus inclinato languor, et praeduro ac rigente bar- 
baria quaedam mentis ostenditur. . . Aspectus 
semper eodem vertitur quo gestus, exceptis quae 
aut damnare, aut non concedere, aut a nobis re- 
movere oportebit. . . Dominatur autem maxime 
vultus. Hoc supplices, hoc minaces, hoc blandi, ^74 
hoc tristes, hoc hilares, hoc erecti, hoc summissi 
sumus ; hoc pendent homines, hunc intuentur, 
hunc spectant, etiam antequam dicimus ; hoc quos- 
dam amamus, hoc odimus, hoc plurima intelligi- 
mus, hie est saepe pro omnibus verbis. . . Sed in 
ipso vultu plurimum valent oculi, per quos maxime 
animus eminet, ut citra motum quoque et hilari- 
tate enitescant, et tristitiae quoddam nubilum du- 
cant. . . Motu vero intenti, remissi, superbi, torvi, 
mites, asperi hunt ; quae, ut actus poposcerit, fin- 
gentur. . . Multum et superciHis agitur. Nam et 175 
oculos formant aliquatenus, et fronti imperant. . . 
Vitium in superciliis, si aut immota sunt omnino, 
aut nimium mobilia, aut inaequaha. . . Naribus 
labrisque non fere quidquam decenter ostendimus, 
tametsi derisus iis, contemptus, fastidium signifi- 
cari solet. . . Labra et porriguntur male, et scindun- 
tur, et astringuntur, et diducuntur, et dentes nu- 
dant, et in latus ac paene ad aurem trahuntur, et 
velut quodam fastidio replicantur, et pendent, et 
vocem tantum altera parte dimittunt. . . Cervicem 176 
rectam oportet esse, non rigidam aut supinam. . . 
Affixum pectori mentum minus claram et quasi 
latiorem presso gutture facit. Humerorum raro 
decens allevatio atque contractio est. . . Jactantur 
et humeri; quod vitium Demosthenes ita dicitur 
6 



122 ARS ORATORIA. 

emendasse, ut, cum in angusto quodam pulpito 
stans diceret, hasta humero dependens immineret, 
ut, si calore dicendi vitare id excidisset, offensa- 
tione ilia commoneretur. 

Brachii moderata projectio, reraissis humeris at- 
que explicantibus se in proferenda manu digitis, 
continues et decurrentes locos maxime decet. At 
cum speciosius quid uberiusque dicendum est, ut 
illud Saxa atque solitudines voci respondent ; expatia- 
tur in latus, et ipsa quodam modo se cum gestu 

^T7 fundit oratio. Man us vero, sine quibus trunca 
esset actio ae debilis, vix dici potest, quot motus 
habeant, cum paene ipsam verborum copiam perse- 
quantur. Nam ceterae partes loquentem adjuvant, 
hae, prope est ut dicam, ipsae loquuntur. His pos- 
cimus, poUicemur, vocamus, dimittimus, minamur, 
supplicamus, abominamur, timemus. interrogamus, 
negamus ; gaudium, tristitiam, dubitationem, con- 
fessionem, poenitentiam, modum, copiam, nume- 
rum, tempus ostendimus. Non concitant ? inhi- 
bent ? probant ? admirantur ? verecundantur ? Non 
in demonstrandis locis ac personis adverbiorum 
atque pronominum obtinent vicem ? Ut in tanta 
per omnes gentes nationesque linguae diversitate 
hie mihi omnium hominum communis sermo videa- 

i^g tur. . . Veteres artifices illud recte adjecerunt, ut 
manus cum sensu et inciperet et deponeretur. 
Alioqui enim aut ante vocem erit gestus, aut post 
vocem, quod est utrumque deforme. . . Tolli autem 
manum artifices supra oculos, demitti infi-a pectus 
vetant ; adeo a capite cam petere, aut ad imum 
ventrem deducere, vitiosum habetur. . . Manus 
sinistra nunquam sola gestum recte facit. . . Solet 

179 esse et pigra et trepida et secanti similis. . . Abesse 



CICERO. 123 

plurimum a saltatore debet orator. Ergo ut ad 
se manum referre, cum de se ipso loquatur, et in 
cum, quern demonstret, intendere, et aliqua his 
similia permiserim ; ita non effingere status quos- 
dam, et, quidquid dicet, ostendere. Neque id in 
manibus solum, sed in omni gestu ac voce servan- 
dum est. . . In pedibus observantur status et inces- igo 
sus. Prolato dextro stare, et eandem manum ac 
pedem proferre, deforme est. In dextrum incum- 
bere interim datur, sed aequo pectore. . . Procursio 
opportuna brevis, moderata, rara. Conveniet etiara 
ambulatio quaedam propter immodicas laudatio- 
num moras, quanquam Cicero rarum incessum ne- 
que ita longum probat. . . Est et ilia indecora in 
dextrum ac laevum latus vacillatio alternis pedibus 
insistentium. Longissime fugienda mollis actio. . , 
Reprehendenda et ilia frequens et concitata in 
utramque partem nutatio. . . His accedunt vitia non 181 
naturae sed trepidationis, cum ore concurrente 
rixari ; si memoria fefellerit, aut cogitatio non suf- 
fragetur, quasi faucibus aliquid obstiterit, insonare ; 
in adversum tergere nares, obambulare sermone 
imperfecto, resistere subito et laudem silentio pos- 
cere ; quae omnia persequi prope infinitum est. 
Sua enim cuique sunt vitia. ..Cult us non est 182 
proprius oratoris aliquis, sed magis in oratore con- 
spicitur. Quare sit, ut omnibus honestis debet 
esse, splendidus et virilis. Nam et toga et cal- 
ceus et capillus tam nimia cura quam negligentia 
sunt reprehendenda. .- Tria autem praestare debet 183 
pronuntiatio : conciliet, persuadeat, moveat, qui- 
bus natura cohaeret, etiam delectet. Prooemio 
frequentissime lenis convenit pronuntiatio. Nihil 
enim est ad conciliandum gratius verecundia. . 



124 ARS ORATORIA. 

Narratio magis prolatam manum, gestum dis- 
tinctum, vocem sermoni proximam et tantum 
acriorem, sonum simplicem frequentissime postu- 
labit. . . Maxime varia et multiplex actio est pro- 
bationum. . . Argumentatio plerumque agilior et 
acrior et instantior consentientem orationi postulat 
etiam gestum, id est fortem celeritatem. Instan- 
dum quibusdam in partibus, et densanda oratio. 
Egressiones fere et lenes et dulces et remissae. . , 
Epilogus, si enumerationem rerum habet, desiderat 
quandam concisorum continuationem ; si ad con- 
citandos judices est accommodatus, aliquid ex iis, 
quae supra dixi ; si placandos, inclinatam quandam 
lenitatem ; si misericordia commovendos, flexum 
vocis et flebilem suavitatem, qua praecipue frangun- 

184 tur animi, quaeque est maxime naturalis. . . Quare 
norit se quisque, nee tantum ex communibus prae- 
ceptis, sed etiam ex natura sua capiat consilium 
formandae actionis. 

185 Plurimum valet animi praestantia, quam 
nee metus frangat, nee acclamatio terreat, nee au- 
dientium auctoritas ultra debitam reverentiam tar- 
det. . . Invitus mehercule dico, quoniam et aliter 
accipi potest, ipsam verecundiam, vitium quidem, 
sed amabile, et quae virtutes facillime generet, esse 
inter adversa. . . Neque ego rursus nolo eum, qui 
sit dicturus, et sollicitum surgere, et colorem mu- 
tare, et periculum intelligere ; quae si non acci- 
dent, etiam simulanda erunt. Sed intellectus hie 
sit operis, non metus ; moveamurque, non conci- 
damus. Optima est autem emendatio verecundiae 
fiducia, et quamlibet imbecilla frons magna con- 
scientia sustinetur. 

1 35 Maximus vero studiorum fructus est, et velut 



QUINTILIAN. 125 

praemium quoddam amplissimum longi laboris, e x 
tempore dicendi facultas; quam qui non 
erit consecutus, mea quidem sententia civilibus 
officiis renuntiabit, et solam scribendi facultatem 
potius ad alia opera convertet. . . Neque ego hoc 
ago, ut ex tempore dicere malit, sed ut possit. Id 
autem maxime hoc modo consequemur. Nota sit 187 
primum dicendi via. Neque enim prius contingere 
cursus potest quam scierimus, quo sit et qua per- 
veniendura. . . Quisquis autem via dicet, ducetur 
ante omnia rerum ipsa serie velut duce ; propter 
quod homines etiam modice exercitati facillime 
tenorem in narrationibus servant. Deinde, quid 
quoque loco quaerant, scient, nee circumspecta- 
bunt, nee offerentibus se aliunde sensibus turbabun- 
tur, nee confundent ex diversis orationem velut 
salientes hue illuc, nee usquam insistentes. . . Mihi 
ne dicere quidem videtur, nisi qui disposite, or- 
nate, copiose dicit; sed tumultuari. . . Sed non 188 
minore studio continetur haec facultas, quam para- 
tur. . . Sicut in cogitatione praecipimus, ita facili- 
tatem quoque extemporalem a parvis initiis paula- 
tim perducemus ad summam, quae neque perfici 
neque contineri nisi usu potest. . . Si qua tamen 
fortuna tam subitam fecerit agendi necessitatem, 
mobiliore quodam opus erit ingenio, et vis omnis 
intendenda rebus, et in praesentia remittendum 
aliquid ex cura verborum, si consequi utrumque 
non dabitur. Tum et tardior pronuntiatio moras 
habet, et suspensa ac velut dubitans oratio ; ut 
tamen deliberare, non haesitare videamur. Hoc, 
dum egredimur e portu, si nos nondum aptatis 
satis armamentis aget ventus ; deinde paulatim 
simul euntes aptabimus vela, et disponemus ruden- 



126 ARS ORATORIA. 

tes, et impleri sinus optabimus. Id potius, quam 
se inani verborum torrenti dare quasi tempestati- 
bus, quo volent, auferendum. 

189 Superest, ut dicam de genere orationis. 
Hie erat propositus a nobis in divisione prima 
loeus tertius ; nam ita promiseram, me de arte, de 
artifice, de opere dicturum. Cum sit autem 
rhetorices atque oratoris opus oratio, plur^sque 
ejus formae, sicut ostendam ; in omnibus his et ars 
est et artifex, plurimum tamen invicem differunt ; 
nee solum specie, ut signum signo, et tabula tabu- 
lae, et actio actioni ; sed genere ipso, ut Graecis 
Tuscanicae statuae, ut Asianus eloquens Attico. . . 
In oratione vero si species intueri velis, totidem 
paene reperias ingeniorum quot corporum formas. 

190 . . Antiqua quidem ilia divisio inter Atticos at- 
que A s i a n o s fuit ; cum hi pressi et integri, con- 
tra inflati illi et inanes haberentur. . . Tertium mox, 
qui haec dividebant, adjecerunt genus Rho- 
dium, quod velut medium esse atque ex utroque 
mixtum volunt ; neque enim Attice pressi, neque 
Asiane sunt abundantes. . . Nemo igitur dubita- 
verit, longe esse optimum genus Atticorum. 
In quo ut est aliquid inter ipsos commune, id est 
judicium acre tersumque ; ita ingeniorum pluri- 

191 mae formae. . . Quid denique Demosthenes? non 
cunctos illos tenues et circumspectos vi, sublimi- 
tate, impetu, cultu, compositione superavit? non 
insurgit locis ? non figuris gaudet ? non transla- 
tionibus nitet ? non oratione ficta dat tacentibus 
vocem ? non illud jusjurandum per caesos in Mara- 
thone ac Salamine propugnatores rci publicae satis 
manifesto docet, praeceptorem ejus Platonem fu- 
isse? quem ipsum num Asianum appellabimus, 



QUINTILIAN. 127 

plerumque instinctis diviao spiritu vatibus compa- 
randum ? . . At M. TuUium non ilium habemus 192 
Euphranorem circa plurium artium species praes- 
tantem, sed in omnibus, quae in quoque laudantur, 
eminentissimum. Quem tamen et suorum homines 
temporum incessere audebant ut tumidiorem, et 
Asianum, et redundantem, et in repetitionibus 
nimium, et in salibus aliquando frigidum, et in 
compositione fractum, exultantem, ac paene, quod 
procul absit, viro molliorem. . . Ille tamen, qui 
jejunus a quibusdam atque aridus habetur, non 
aliter ab ipsis inimicis male audire quam nimiis 
floribus et ingenii affluentia potuit. Falsum utrum- 
que, sed tamen ilia mentiendi propior occasio. 

Altera est divisio, quae in tres partes et ipsa dis- 193 
cedit, qua discerni posse etiam recte dicendi genera 
inter se videntur. Namque unum subtile, quod 
laxvov vocant, alterum g r a n d e atque r o b u s- 
tum, quod ddpov dicunt, constituunt ; tertium alii , 
m e d i u m ex duobus, alii floridum (namque id 
dv^Tjpov appellant) addiderunt. Quorum tamen ea 
fere ratio est, ut primum docendi, secundum mo- 
vendi, tertium illud utrocunque nomine delectandi 
sive conciliandi praestare videatur officium ; in 
docendo autem acumen, in conciliando lenitas, in 
movendo vis exigi videatur. . . Sed neque his tri- 
bus quasi formis inclusa eloquentia est. Nam ut 
inter gracile validumque tertium aliquid constitu- 
tum est ; ita horum intervalla sunt, atque inter 
haec ipsa mixtum quiddam ex duobus medium est 
eorum. . . Ac sic prope innumerabiles species re- 194 
periuntur, quae utique aliquo momento inter se 
difFerant : sicut quattuor ventos generaliter a toti- 
dem mundi cardinibus accepimus flare, cum inte- 



128 ARS ORATORIA. 

rim plurimi mcdii et eorum varia nomina et qui- 
dam etiam regionum ac fluminum proprii, depre- 
henduntur. . . Plures igitur etiam eloquentiae facies, 
sed stultissimum quaerere, ad quam se recturus 
sit orator ; cum omnis species, quae modo recta 
est, habeat usum, atque id ipsum omne sit oratoris, 
quod vulgo genus dicendi vocant. Utetur 
enim, ut res exiget, omnibus, nee pro causa modo 
sed pro partibus causae. . . Non unus color prooe- 
mii, narrationis, argumentorum, egressionis, pero- 
rationis servabitur. Dicet idem graviter, severe, 
acriter, vehementer, concitate, copiose, amare, 
comiter, remisse, subtiliter, blande, leniter, dulci- 
ter, breviter, urbane ; non ubique similis, sed ubi- 
95 que par sibi. . . Neque vero omnia ista, de quibus 
locuti sumus, orator optime tantum, sed etiam 
facillime faciet. Neque enim vim summam dicen- 
di et admiratione dignam infelix usque ad ultimum 
sollicitudo persequitur, nee oratorem macerat et 
coquit aegre verba vertentem, et perpendendis co- 
agmentandisque eis intabescentem. Nitidus ille 
et sublimis et locuples circumfluentibus undique 
eloquentiae copiis imperat. Desinit enim in ad- 
versa niti, qui pervenit in summum. Scandenti 
circa ima labor est ; ceterum quantum processeris, 
moUior clivus ac laetius solum. Et si haec quoque 
jam lenius supina perseverantibus studiis evaseris, 
inde fructus illaborati ofFerunt sese, et omnia sponte 
proveniunt ; quae tamen quotidie nisi decerpantur, 
arescunt. Sed et copia habet modum, sine quo 
nihil nee laudabile nee salutare est, et nitor ille 
cultum virilem, et inventio judicium. Sic erunt 
magna, non nimia ; sublimia, non abrupta ; fortia, 
non temeraria ; severa, non tristia ; gravia, non 



QUINTILIAN. 129 

tarda; laeta, non luxuriosa ; jucunda, non disso- 
luta ; grandia, non tumida. Similis in ceteris ratio 
est, ac tutissima fere per medium via, quia utrius- 
que ultimum vitium est. 



NOTES 



NOTES ON CICERO. 

TO those who have already studied Cicero's 
Orations, it is hardly necessary to recall the 
outlines of the great orator's life and public career. 
Born B. c. io6, he entered the forum at the age of 
twenty-five. He gained celebrity at once ; but 
two years later, from the solicitations of friends 
who feared for his health, and still more from his 
own dissatisfaction with his style and delivery, he 
determined to visit the earlier homes of culture, 
and learn what the Greek philosophers and rhet- 
oricians could teach him. In 79 B.C., he went to 
Athens, where he spent six months in diligent 
study. Then he made the tour of Asia Minor, and 
sought the fellowship of the first orators and rhet- 
oricians of the East. Passing over to Rhodes, he 
became a student again, under the care of Molo. 
In 'j'j B.C., he returned to Rome, greatly benefited 
by his two years' experience abroad. His health 
was established, his voice was at once stronger and 
better controlled, his mind had gained maturity 
and power. Less impetuous in his eloquence, he 
was now a philosophic and self-poised orator, with 
none to dispute his pre-eminence. There is not 
time to notice in detail his growing fame, his foren- 
sic triumphs, his services to the state, the clouding 

(133) 



134 ARS ORATORIA. 

of his public career, the perils of his later years, 
his violent death by the vengeance of Antony. He 
died in his sixty -fourth year. 

Whatever may have been Cicero's deficiencies as 
a statesman, he was the noblest orator of Rome. 
His fame in these later ages is second only to that 
of Demosthenes. And he has done the world a 
greater service than the Greek, in leaving not only 
orations, to serve as models, but wise and practical 
teachings, drawn from the stores of Greek and 
Roman culture. He is the one illustrious orator, 
of either ancient or modern times, who has admit- 
ted us to his workshop ; who has unfolded the se- 
crets of his art, and has invited the true orators of 
every succeeding age to see how they may best 
develop their divine gift. 

The works of Cicero on oratory, as given in 
Orelli's edition, are the following : 

1. Ad Herennium ; regarded as spurious. 

2. De Inventione ; an early and imperfect work, 
referred to in De Or., i, 2. 

3. De Oratore ; in three Books. 

4. Brutus. 

5. Orator. 

6. Topica. 

7. Oratoriae Partitiones. 

8. De Optimo Genere Oratorum. 

The excerpts in this book have been taken from 
Nos. 3, 4, 5, ;, and 8. 

DE ORATORE- 

This treatise was addressed to the orator's broth- 
er Quintus. It was completed B.C. 55, and was the 



NOTES ON CICERO. 1 35 

result of years of study, guided by a long experi- 
ence. It is thrown partially into the form of a dia- 
logue, in imitation of Plato ; but the interlocu- 
tory framework is very slight. The conversations 
are represented as having taken place B.C. 91. The 
chief speakers are Crassus and Antony ; and Cras- 
sus is the exponent of Cicero's own views. 

BRUTUS: SIVE DE CLARIS ORATORIBUS. 

This is also a semi-dialogue, and takes its name 
from one of the speakers. It is a critical estimate 
of Roman orators, down to the author's own time. 
Notices of Greek orators are also given. 

ORATOR. 

This is a treatise addressed to Brutus, written 
later than the preceding, about B.C. 45. It sets 
forth the author's ideal of a perfect orator. 

These three treatises form a continuous series. 

ORATORIAE PARTITIONES. -^ 

This work is a sort of oratorical catechism, in 
the form of question and answer. The two speak- 
ers are Cicero and his son Marcus. It is supposed 
to have been composed B.C. 46 or 45. 

DE OPTIMO GENERE ORATORUM. 

A preface to the author's translation of the ora- 
tions of Aeschines and Demosthenes in the case of 
Ctesiphon (De Corona). The translation, most un- 
fortunatelv, has not survived. This preface gives 



136 ARS ORATORIA. 

the translator's aim, which was to show that Attic 
oratory had not the concise, dry style attributed to 
it by Brutus and others, but indulged in ornament 
and amplification ; in short, that it was very nearly 
Ciceronian! Compare Part II., No. 191. 

NOTES. 

1. Artibus : Billerbeck, rebus. 

In qua : philosophia, supplied from the context. 

2. Grammatici: not mere grammarians, but philologists and 

critics. 
Mihi — dicturus :=I think I may say. 

3. Caeteris hominibus: for caeterorum hominum ingeniis. 

M. 280 (2). 

5. Id egisse : Ernesti reads ad artemque redegisse ; Gesner and 

Billerbeck, more plausibly, digessisse, Comp. De Or. 1.42. 
Illiberale : comp. No. 70. 

6. Celeres motus : active powers, 
liinguae solutio : fluency of speech. 
Se : M. 490, c. (5.) 

7. Statuebam : set down. 

Disertum : like dissertatio, from dkserere, to speak with skill- 
ful arrangement. 
Augere : amplify. 

8. Declamatorem: so Klotz. Most editors read ^r(?c?o^maf or ew. 

Comp. No. 80. 
Rabulam : from rdbere. Comp. Eng. rave . 
Facultatem : advantages for the exercise of the gift, which 

the next clause declares to be supernatural. 
Caduceo : the herald's mace, rendering his person sacred. 
Idemque : f c. possit. M. 488. 

9. Velit : M. 388, b. (2.) 

Q,uod — possumus : M. 398, b. 

10. Verborum conclusione : period. 
Explicata sententia :=expUca/re sententiam. 

11. Illi homines : the ancients. 

12. Subtili : woven fine ; delicate and diffiised. 

13. Vel — tardior: parenthetic. Notice the derivation of ^Ticw^ceiwr. 
Aliquid : M. 242 (1). 

Aget : M. 343. 

14. Rei dominus : the judge. 



NOTES ON CICERO. 1 3/ 

Gravitate : M. 421, a. 

Phidias : tbe famous sculptor. His chryselepliantine statue 
of Athena, in the Parthenon, was finished B.C. 438. 

15. Confirmaverim : M. 350, b. 

16. Sit positum : let there be a place for it. 

17. Amanti : M. 424, a. 
Horum : not a partitive gen. 

21. Instituam : Comp. Quintilian's use of the verb, and the title 

Institutio. 
Audierit : M. 377. 

22. In accipienda causa : from a client. So unde discos. 

23. Subtile : even, plain. 

25. Probabilius : more plausible. 

29. Naturae, etc. : division of philosophy into physics, dialectics, 

and practical philosophy ; which last the orator must know. 
33. Pudendo : M. 218 (3). 
35. Unus : one of many, nearly equivalent to our a. 

Roscio : a very celebrated actor, whom Cicero often praises 
37. Ut enim : M. 440 (4). 

Graeci ineptum: Billerbeck says the Romans were not 

strong in etymology. He instances, in refutation of Cicero, 

dvapfioGTO^, vLTOTzo^, and daxv/^o)'^ ; none of which, however, 

fully expresses ineptus. 
39. InMbuerunt : inhibere was a nautical word, meaning to row 

backwards. Cicero explains it in one of his epistles, and 

confesses a mistaken use ; as in this passage. It is here put 

for sustinere. See Lex. 

41. Eruendum. : so Klotz. Most editions have dicendum. Orelli 

thinks the true word has fallen out. 

42. Diodoto : Cicero elsewhere speaks of him with respect and af- 

fection. He became blind, but continued to study and to 

teach. He died B.C. 59. 
Ea causa : to change and improve his style of speaking. 
Antiochus : of Ascalon. He had a school in Syria, and also 

at Alexandria. 

43. Molonem : a surname of ApoUonius of Alabanda. None of 

his works survived. 
45. Videtisne : M. 451, a. 

47. Genus hoc : the historical. 
Pressus: exact. 

48. Bellicum : battle signal. It meant, also, the signal for march- 

ing. 



138 ARS ORATORIA. 

52. Theophrastus : see Note, Part II., No. 48. 

Aristoteles : comp. De Or. 3. 35. See Note, Part 11., No. 46. 
Xenophontis ; both philosopher and historian. 

53. Themistocles : B.C. 514-449. 

Pericles : died B.C. 429. As an orator, he won the title of 

Olympian. 
Alcibiades : died B.C. 404. 

54. Leontinus : from Leontini, in Sicily, the home of Gorgias. 

This chief of the sophist-rhetoricians, who lived more than 
a century, went to Athens on an embassy, B.C. 427, and cap- 
tivated the Greek youth by his brilliant oratory. For So- 
crates versus Gorgias, see Plato's dialogue. 
Isocrates : B.C. 436-338. 

56. Una continuations : comp. uno spiritu. 

Scripta declarant : containing periods so long that others, 
in uttering them, must twice summon their breath. 

57. Galba : died about B.C. 137. 

Carbone: an unscrupulous contemporary of the elder Grac- 
chus. He took poison to avoid condemnation, B.C. 119. 
Fratri pietatem : Caius Gracchus, nine years younger than 
his brother Tiberius, shrank from the troublous role of a 
reformer, but thought he saw his brother's shade, which 
said, " Thou must die, like myself, in defending the rights 
of the people." Both lost their lives by the violence of the 
aristocratic faction ; Tiberius, B.C. 132 ; Caius, ten years 
later. 

58. Antonium Crassumque : whom Cicero makes interlocutors 

in the De Oratore. M. Antonius was born B.C. 143, and was 
put to death by Marius and Cinna, B.C. 87. L. Crassus, B.C. 
140-91. These distinguished men, though rivals in the 
forum, were on terms of the most intimate friendship. 
Scsevola : father-in-law of Crassus, and the most famous ju- 
rist of his time. He is also one of the speakers in the De 
Oratore ; but, using an old man's privilege, he retires with 
the first dialogue. 

59. Hortensius : born B.C. 114, and thus eight years older than 

Cicero. Having entered the forum at the age of nineteen, 
he achieved immediate and brilliant success. While he was 
yet in the prime of life, his fame was overshadowed by that 
of Cicero : so that the estimate in the text is that of a suc- 
cessful and generous rival. 
Scripsit : M. 337. 



NOTES ON CICERO. 1 39 

60. Cottae et Sulpicii : younger interlocutors in the De Oratore. 
Philippo : comp. Horace, Ep. 1, 7, 46. 

Cogitavisset : M. 369. 

Aequalis : both Cicero and Pompey were born B.C. 106. Cae- 
sar was six years younger. 

61. Calamistris : affected ornament ; literally, crisping-pins. 
63. Gratiosi : obliging. 

Corona : the encircling crowd. 

Aeschine : the antagonist of Demosthenes. Comp. Note, No. 
134. 
68. Tractaturus : others, acturus. 

Susceptis : undertaken of one's own accord. 
Receptis : accepted at the instance of others. 

70. Contrita : comp. our trite. 

Q,uinque partes : comp. No. 89, and Part II., No. 94. 
Saepire : inclose in the memory, get by heart. 
Ilia cognoram : comp. No. 89, and Part II. No. 99. 

71. Concludendis : making conclusive and consecutive {conse- 

quens). 

72. Refutation is not mentioned here, being sometimes classed 

with confirmation. 

73. Prae — ferenda : to be openly avowed. 
Q,uainquani : render before his partilms. 

74. Evolvat : others, ewUt. 
PraetexTiit : has bordered, furnished. 

75. Munitionem : see Klotz, Lex. Comp. munire mam. 
Pro portione : proportioned to. 
Infrequentibus : with few hearers. 
Prooemium : prelude. 

Samnitium : gladiators with Samnite arms. 

80. Facile : so Klotz, at first, with others. Later, he reads /aciV^, 

with ut before quoniam, followed by subjunctives. 

81. Locis : see No. 80. 

83. Directo : directly. To this corresponds dirigitur. 
Inflectit se : turns from its course. Retro et contra corre- 
sponds. 

84. Patronos: advocates. 

Oratore : Billerbeck, after Schutz, reads oratoribus. As the 
best speaker should speak first, so in every speech the 
strongest arguments should be put in the front rank. 

Teneatur \-zr.dbsermtur. Billerbeck, 

85. Est — propositum : it is his purpose. Purpose is from propo- 

situm. 



140 ARS ORATORIA. 

Prudenti : like proDido, from provider e. 
86. Esse : depends on haheo dicere, understood. 

Ejus : of an oration. Comp. No. 72. 
89. Antonius loquitur. 

92. Casibus, etc. : grammatical. 
Praeposterum ; notice the composition. 

93. Non nimis — verborum : not too long periods. 

Non valde — transferuntur : no excessive prolongation of 

metaphors. 
Discerptis: mangled. 

94. CompositaTn : well put together. 
Furiosum : stark mad. 

95. Q,uod— loqueretur : M. 357, b. 
Eum— qui : M. 368. 
Contempsit: M. 462. b. 

96. Decoctam : cooked away ; contrasted with soUdam. 

97. Honestas : dignity. 

102. Celebravit :=frcquentavit. 

103. Similitudinis — bre vitas : a description of metaphor. 
Significetur magis : be more significantly expressed. 
Specimen : visible mark, proof. 

Alio : by another than the obvious path. 
Ne long-e ductum : not far-fetched. 

104. Illustris : luminous. 

Significatio : force of emphasis, implying more than is said. 
Comp. the Greek s/i^acn^. 

Illusio : sarcasm, 

Percontatio : raising questions in order to bring out, in an- 
swer, one's own opinion. Expositio, therefore, is closely 
connected with percontatio, but not with rogatio, which 
refers to questions put for rhetorical effect. 

Alia : construe as if repeated. 

Dissimulatio : irony. 

Non contentione : not with vehemence ; contrasted with 
sermone, easy discourse. 

105. Trajectio : = rejectio, which some editions have ; shifting off 

from one's self to another. 
Q,uasi cum. iis : making the case their own. 
Morum — im.itatio : characterization. 
Personarum. fiicta inductic : prosopopoeia. 
Erroris inductio : causing to wander from the point ; apo- 

planesis. 



NOTES ON CICERO. I4I 

Anteoccupatio : anticipation of objections ; prolepsis, 
Contentio : antithesis. 

106. Geminatio : iteration ; anadiplosis. 

Paullum — deflexum : as in paronomasia, or in punning, 

A primo : at the beginnino^ of a clause ; as in extremum con- 

versio is repetition at the end : anaphora, and antistrophe. 
Impetus et concursio : repetition of one word at the begin- 
ning, and another at the end, of successive clauses ; sym- 
ploce. 

107. Conversio : antithetical inversion, 
Transgressio, of the usual order. 
Dissolutum : asyndeton. 

Declinatio : inverted climax ; opposite of gradatio. Kingsley. 
Permissio : leaving to one's opponent. 
Digressio : Ellendt and Orelli reject this word as spurious. 
Circumscriptio : periphrasis. 

108. Hiulcus : gaping, causing an hiatus ; (such as a hiatus would 

make.) 

109. Orbem •.=periodum. Comprehensio also means period. 

111. Soluta oratione : prose. 

Et astricto et soluto : rhythmical, not metrical. 

112. Posteriora : sc. membra, the clauses of a sentence. 
Fluat : run loose. 

Interius : too much within itself, in too narrow bounds. 
Conversiones absolutas : complete periods. So converdone, 

completeness. 
Carpenda : to be cut up. 

113. Considat: end. 

Postrema plerique : more true of Latin than of English 
periods. 

115. Immoderata : not modulated. 

116. Paean : there are four varieties of this compound foot, made 

by combining a pyrrhic with either a trochee or an 
iambus. A creticus, or amphimacer, is illustrated by milites. 
H. 656. 
Incisionibus : incisio==GT. nofifia. Memhrum^^Kdlov. 
118. Et nee : the et looks forward to et horum. 

Tantum abest : H. 496.3. M. 440 (1). 
120. Sicci : in a good sense. 

Palaestritae : the older editions have palaestrice, qualifying 

spatiari. 
Xysto : a covered colonnade, for the winter practice of ath- 
letes. 



142 ARS ORATORIA. 

Olympiis : at the Olympic games. 

121. Naturae propria: gifts of nature. 

122. Elevat : lightens, lessens the authority of. 

123. Agitata : when jeered at. 
Nos ; oratores. Illi : scurrae, 

124. Tantum interest : the only difference is. 

Liberale : gentlemanly. Kingsley. Akin is liberorumy free- 
men ; the emphatic word of that clause being convivio,, con- 
trasted with foro. 

Sed vix : M. 461. b. 

125. Nimium : a later reading is mirum. 

134. Pro Ctesiphonte : known as the oration Be Corona, delivered 

B.C. 330. Ctesiphon had proposed that Demosthenes be re- 
warded with a golden crown, for his public services. For 
this proposal, he was attacked by Aeschines, and defended 
by Demosthenes. Aeschines failed to carry a fifth part of 
the votes, and was obliged, propter ignominiam judicii, to 
retire from Athens. 

135. Vultus — sonant : zeugma. 
Flexo : with varied inflections. 

136. Hoc — genus : viz., the subject in hand. 
Obtinendam : keeping unimpaired. 

137. Idem illud : ascendere, etc. 
Contentionis : tension. 
Interius : lower. 

Fistula : pitch-pipe ; explaining the anecdote of C. Gracchus, 
who had a piper stand behind him, to stimulate or to recall 
his voice, 

138. Incessus : walking to and fro. 
Excursio : stepping forward. 
Vultuosum : full of grimaces. 

139. Est magna : is of great importance. 
Conjectu : casting upon. 

140. Minus arguta: not too much in motion. Comp. a/rgutiae 

digitorum, No. 138. 

142. Extenuet : lessen. 
Contra ac : M. 444. b. 

143. Supra feret : exaggerate. 

Q,uam : comp. Note, Part II. No. 44. 
145. NoUt : M. 365. 



NOTES ON QUINTILIAN. 

MARCUS Fabius Quintilianus was born about 
A. D. 40. That he was a native of Spain is 
attested by Ausonius, Hieronymus and Cassiodo- 
rus. His birth place was Calagurris, the modern 
Calahorra, in the upper part of the valley of the 
Ebro. Martial was from the same vicinity : the 
Senecas were his fellow-countrymen. His studies, 
if not wholly pursued at Rome, were at least com- 
pleted there ; as he tells us that he attended the 
lectures of Domitius Afer, who died A. D. 59. In 
A. D. 68, having acquired a briUiant fame at home, 
he went again to Rome, with the Emperor Galba. 
He practiced successfully at the Roman bar ; but 
he soon became known chiefly as a teacher of elo- 
quence. The younger Pliny (born A. D. 61 or 62) 
was his pupil ; as also were two grand-nephews of 
the Emperor Domitian. His rise to imperial favor 
is doubtless alluded to by Juvenal, Sat. 7, 198 : 

*' Si Fortuna volet, fies de rhetore consul." 

Juvenal again refers to Quintilian, as wealthy, 
Sat. 7, 188-9: 

'*Unde igitur tot 
Quintilianus habet saltus ?" 

Pliny, on the contrary, in contributing to the 

(143) 



144 ARS ORATORIA. 

marriage-portion of Quintilian's daughter, born to 
him in his later years, speaks of him as modicum 
facultatibus. He had moderate means, which were 
set off by the satirist in contrast with the wretched 
poverty of most of the grammatici. He received 
from Domitian the appointment of public instruc- 
tor, with a regular salary. After twenty years of 
laborious service in this profession, he retired to 
private life, and is supposed to have died about 
A. D. Il8. 

The great work of this approved master of elo- 
quence was entitled De Institutione Oratoria Libri 
XII. It was dedicated to Marcellus Victorius, a 
friend of Quintilian, himself an orator and a cour- 
tier. This work is comprehensive, minute, methodi- 
cal, and practical, and is distinguished for its sound 
common sense. Its st34e is admirable, though its 
author belonged to the " silver age " of Latin. 
Quintilian was himself a purist, and sought to re- 
call the Romans from their growing affectations 
of speech, which had been encouraged by the high 
authority of Seneca. Though our author's style is 
not that of Cicero or of Csesar, it is still further 
from the abrupt style of the Histories of Tacitus. 
These mark the powerful drift of the silver age, 
against which Quintilian had to contend. His suc- 
cess in this effort is shown by the Epistles of his 
pupil Pliny, and by the Dialogue concerning Ora- 
tors, commonly ascribed to Tacitus — the very wri- 
ter whose historical style is so rugged. Professor 
Frieze remarks that " the gulf between the Latin- 
ity of Livy and Tacitus, or between that of the 
golden and silver ages, is in a manner bridged 
over by what may be called the intermediate, or 



NOTES ON QUINTILIAN. I45 

transition style of Quintilian." His models are 
Augustan ; his diction is that of his own time. 

The first book of the De Institutione Oratoria 
treats of the preliminary training of childhood, and 
goes back to the cradle. See, for instance, Part II. 
No. 6. The second book sets forth the first prin- 
ciples of the orator's art, and inquires into its na- 
ture. The third to the seventh, inclusive, treat 
of invention and arrangement ; the eighth to the 
eleventh, inclusive, of composition and delivery. 
The twelfth book speaks of the orator's character, 
his guiding principles, certain needful conditions 
and favoring circumstances, and the fitting close 
of his career. 



NOTES. 

1. Rhetorice : Greek form, with Ttx^ri understood. Including 

botk Rhetoric and Oratory in English. Latin orator=QiXQ^ 

2. Placebunt : sc. miJii ; shall meet my approval. 

3. Cleantlies : a Stoic, who succeeded Zeno, B.C. 263. 
Finis '.=dejinitio. 

auid ? quod : M. 479. d. (1.) 

Constat : with abl. M. 255 (2). Comp. consta/i'e ex, supra. 

4. Vir bonus : see No. 16. sq. 

5. Comp. Horace, Ars Poet. 408-11. 
7. Fecisse : Spalding, scisse. 

9. Erat : for subjunctive. H. 475. M. 348. 
10. Aliquid : something really attainable ; fact, not fancy. 

12. Multa : sc. nimium, etc., as with magna. 
Perhorrescant : connected with mdear. 
Kenuntient : represent. 

13. Trahunt : drag away, waste. 

Trahat : protasis : tie ea quidem, apodosis. Spalding. 
Calculorum ; reckoning, of treasure, interest, etc. Comp. our 
calculation. 
15. Cicero ait : see Part I. No. 17. 
7 



146 ARS ORATORIA. 



15. Instituere : comp. tlie title of Quintilian's treatise. So insti- 

tuimus, infra. 
17. Id non eo tantum : there is an anacolutlion in tlie full 

sentence. 
Eo :==q)ropt6r€a. 
19. Studio : dat. M. 261. a. note. 

Vacare ; in later writers, to have leisure for a thing, and so, 

to be occupied or engaged in it. 
21. May an advocate defend a bad cause ? Those who, at this late 

day, and in a Christian nation, answer in the affirmative, 

are respectfully referred to this decision of the old Roman 

teacher. 
23. Omnia honesta : sc. decent. 

23. Honesti : neut. adjective in gen. 
Evolvendis : [unrolling and] reading. 

24. Testatur : e.g., Or. 3. 

Animum ; Spalding says there is a manifest lacuna, and sup- 
plies deceat. Buttman suggests levet. 

26. Frons : frondis. 

Neque — et quidquid : for et quidquid, Spalding would read 
nee quidquid; considering the et quite inadmissible. The 
negation certainly belongs to proferatur. 

Praevenit : M. 224. a. (1.) 

27. Situm : rust. 

28. Ciceroni placet : the saying is not found in Cicero's works. 

29. Concurrit : see Note, No. 181. 

liUcrativae : a post-Augustan word. The reference may be 
to Or. 10. 

30. Causis : M. 421. a. 
Nonnisi : see Note, No. 38. 

31. Demosthenes ait : De Corona, 128 (270). 
Sicut eidem : ib., in principle (226). 
Emendavit : freed from blame. 

32. Eum : the orator. 

Detonuit : has ceased to thunder. Comp. de-spera/re. 
Rabulam : see Note, Part I, No. 8. 

33. Vooalibus : from vocalis, through the French wyelle, comes 

our mwel. 
Semivooalium : seven, according to the old grammarians ; f, 
1, m, n, r, s, x. 

34. Caesaris — ^libri : addressed to Cicero. Comp. Cic. Brut, 72. 

35. Elocutionis : not in the narrow sense of delivery. Comp. 

eloquentiam, infra ; also Nos. 62, 94, 95. 



NOTES ON QUINTILIAN. I47 

Tullius : Or. 14. 
36. Cognitioni : theoretical understanding. 

"Efif ; from exei-v, acquired skill. Comp. habit, from habere. 

Fluit : is rambling, desultory. 

In procinctu : proverbial ;=in readiness. 
87. Eorum : words. 

Mensuras : quantity. 

Hoc — quia : related to each other as propterea — quod. Spald- 
ing. 

Transcurrit : hastens over. 

38. Non nisi : in the later Latin, an adverb equivalent to tantum, 

and properly written as one word. Frieze. 

Continget : as there shall be a good opportunity. 

Ciceroni : comp. Or. 29 ; ut nobis non satisfaciat ipse Demos- 
thenes ; qui — non semper implet aures meas. 

Horatio : Ars Poet., 359. 

39. Optimos : sc. legendos. 
Candidissimum : most clear, of simplest style. 
Expositum : open, intelligible. 

40. Historica : sc. res ;=history. 

42. Poetis : Spalding conjectures poesi. 
Solutum : not hampered by measure. 
Fidem : fidelity to fact. 

43. Thucydides : born B.C. 471 ; exiled, from a military failure, 

B.C. 423 ; died about B.C. 401. His great work was the His- 
tory of the Peloponnesian War. Demosthenes copied it 
eight times, as the best practice for public speaking. 

Candidus : comp. Note, No. 39. 

Herodotus : born B.C. 484 ; died as late as B.C. 408. His title 
of " father of history " was earned by his great work on 
the Persian wars and the struggle between the East and 
the West. See the full and learned annotations of Eawlin- 
son, accompanying his translation of Herodotus. 

44. Cesserit : another reading is cesserim. M. 350. b. 
Sallustium : historian of the Catilinarian Conspiracy, and of 

the Jugurthan War. B.C. 86-34. 
Livium : born B.C. 59 ; died a.d. 17. 
Candoris : comp. Nos. 39 and 43. 
Supra quam : unusual. Comp. Part I., No. 143, and Sallust, 

Cat. 5. 
Commendavit magis : has set off to better advantage. 
Consecutus est : has overtaken, matched. 



148 ARS ORATORIA. 

45. Cesserunt: M. 263. 

Altercationibus : wrangling debates, requiring skill in ora- 
torical fencing. 

Socratici : especially Plato and Xenophon, in their Socratic 
dialogues. 

Periculoriun: trials. 

46. Confitetur : Or. 3. 

Platonem : prince of pliilosophers, died B.C. 347. " Out of 

Plato come all things that are still written and debated 

among men of thought." R. W. Emerson. 
Prosam : from ^r<??'5ws/=straightfor ward speech. 
Pedestrem : comp. Horace, Ars Poet. 95. Including prosaic 

poetry. 
Xenophontis : see Note, Part I., No. 52. 
Aristotelem : Plato's best scholar, and later rival. Founder 

of the Peripatetic School, as Plato was of the Academic. 

Died B.C. 322. 

48. Theophrastus : pupil and successor of Aristotle. Cicero (Or. 

19) and Quintilian (10. 1. 83) seem to indorse the fanciful 
story that his name was derived from his eloquence. 

49. Hi : so. legendi. Illos : sc. legendos. 

Musice : the science of music, a knowledge of meter and 
melody. 

50. Genus : supply poeticum, not poetarum.. Spalding. 

51. Dicit ipse : Iliad, 21, 195. 
Laetus : exuberant. 

Utriusque operis : Hiad and Odyssey. 
Nuntiat : II. 18. 20. Exponit : H. 9. 530. 
Cetera : sc. insirumenta. 
Testimonium : corroborative illustrations. 

52. Hesiodus : in his Works and Days, and Theogonia. He lived 

about a century later than Homer, and held the second place 
in Epic poetry. See Felton's Ancient Greece, p. 132. 

Levitas : from levis, smooth. 

Medio : neither the simple, nor the highly ornate. 

Novem Lyricorum: viz., Pindar, Stesichorus, Alcaeus, Si- 
monides, Ibycus, Alcman, Bacchylides, Anacreon and Sappho. 

Pindarus : B.C. 500 sq. His Epinicia alone have survived. 
He was a pupil of the poetess Myrtis, and was repeatedly 
beaten in lyrical contests by Myrtis and Corinna. 

Horatius: Od. 4.2. 

53. Libertatis : qualifying gen. 



NOTES ON QUINTILIAN. 149 

Praecipua : cMefly employed in. 

TJlla : sc. poesis. 

XJt AchiUem : H. 2. 674. 

Aristophanes : chief of the Greek Comic poets : contempo- 
rary with Socrates, -whom he burlesqued. 

Eupolis : came before the public a little earlier than Aristo- 
phanes. 

Cratinus : almost the founder of the " Old Comedy." When 
an old man, B.C. 423, he gained the prize over the " Clouds" 
of Aristophanes. 

Aeschylus, Sophocles, Euripides : the three great names 
in Greek Tragedy. Aeschylus was born B.C. 525 ; Sopho- 
cles, 495 ; Euripides, 480. 

Menander : born B.C. 342 : the most famous poet of the "New 
Comedy." 

54. Ut — ita : as — so. 
Cesserimus :=cedendum est. 
Aequalitate : evenness. 

Macer : Aemilius Macer, died B.C. 16. 

Lucretius : T. Lucretius Carus, an Epicurean poet, whose 

great work, " De Natura Rerum," has received very high 

praise. 
Ennium : B.C. 239-169 ; called by Horace, Ep. 1. 19. 7, " ipse 

pater," i. e., the father of Latin poetry. 
Ovidius : P. Ovidius Naso : born B.C. 43 ; died a.d. 18, in 

banishment. 
Herois : his great work, the " Metamorphoses," was written 

in heroic measure. 
Lascivus : comp. No. 55. 

55. Satira : see introductions to the Satires of Horace. 
Lucilius : B.C. 148-103. He has been called the inventor of 

Roman Satire. 

Horatius : b.c. 65-8. Modern judgment corroborates that of 
Quintilian, in calling him praecipuus. 

Non labor : so also Frieze. Zumpt reads nid labor. Non 
labor=l make no slip, do not mistake. 

Persius : A. Flaccus Persius ; died a.d. 62, at the early age 
of twenty-eight. He was the third of the chief Roman sa- 
tirists, Juvenal being the fourth. 

Legi dignus : M. 363. b. (1). 

Medea : a lost tragedy of Ovid. 

56. Ut cum : for utpote cum, since. Comp. uf qui, M. 366 (2), and 



ISO ARS ORATORIA. 

see M. 441. Obs. For other instances in Quintilian, see 5 
10. 44, and 9. 1. 3. 

Decern : besides the five here mentioned, those referred to 
are probably Antiphon, Andocides, Isaeus, Lycurgus, and 
Dinarchus. The ten great orators flourished in the early 
part and middle of the fourth century B.C. Frieze. 

Modus : just measure, proportion. 

Grandiori : an orator of loftier style (than Demosthenes). 

Auditoriis : lecture-rooms. Frieze. 

57. Eorum : Graecorum, implied in Graecae. 
Concludit : makes a logical conclusion. 
Ponders : in a good sense. 
Commiseratione : power of exciting sympathy. 
Effinxisse : to have brought out by effigies, given expres- 
sion to. 

58. Caesar : comp. Part I, No. 61. 
Foro : dat. Comp. Note, No. 19. 

Senecae : adapted from the preceding sentence. 

59. Vocavit : see Part I, No. 38. 

Sanctiore : alluding to the public money reserved at Rome 
for extraordinary needs. Comp. Caesar, Bel. Civ. 1. 14 ; 
Livy, 37. 10. 

Hac conscientia : for conscientia hujus rei. Bonnell. M. 314. 

60. Nescio an : H. 526. II. 2. M. 453. 

61. Emendate : from e and mendum. 

Examinet : sc. grammaticus or praeeeptor. Spalding. 

63. Nam id : referring to the fault of solecism. That is a word 

derived from Soli, a city of Cilicia, whose Greek inhabitants 
spoke a corrupted language. 

64. The author gives an example of inter jectio ; which here=« 

parenthesis. 

65. Otiosum: predicate adjective : idle, unprofitable. 

66. Protinus : connect with the verb. 

Non — occupet : non for ne ; H. 538. M. 456 (2). 
Alia : different from that of the historian or the poet. 
In officio : on duty. 
Eerentes: speeding. 

67. Sollicitudinem : stronger than curam. 
Arcessita : forced. 

68. In hoc : poetic and late prose use for dative, or ad hoc. Comp. 

Ovid, Met. 14. 765. 
Avocent : comp. Eng. avocation, and its misuse for vocation. 



NOTES ON QUINTILIAN. 151 

71. Declamationes : tliemes, requLring writing as well as speak- 

ing. 

72. 'EiTLdeiKVLKov : for display. 

73. Optimis : comp. Part I., No. 40. 

Ex Latinis conversio : paraphrasing in Latin. M. 298. 3. 

Q,uani numerossissime : as multifariously as possible. 

Expositis : set forth, obvious. 
74 Demum : only. Post-Augustan. 

Eas fodimus : comp, Virgil, Geor. 2. 397 sq. 

Specie : beauty. 

Modos : rhythm. 
75. Superstitionis : over-scrupulousness. 

Uti : as. 

Incisis, membris : comp. Note, Part I., No. 116. See 9. 4. 22. 

77. Tractu : movement. 

Clausulis : clausula=th.e close of a period. ' 

Apparet : is noticed. 

Won : with subjunctive ; more closely connected with the ad- 
jective. Comp. Note, No. 66. 

Declamat : breaks loudly forth. 

Proximam clausulis : see Note, Part I., No. 3. 

Plurimum momenti : see Note, Part I., No. 113. 

Quotiens : Spalding prefers quatenus. 

Conatus : emphases. 

Gradus : sc. esse detent, suggested by decet. Spalding con- 
jectures sunt. 

78. Hoc : prose rhythm. 
Componet : will conduct. 
Comprehensio : period 
Fragosis : uneven. 
Contortis : in a good sense. 

79. XJsus : exercise. 

Ut — sit : 'M^=although. 

80. XJsus : gen. sing. 
Forma : acquired style. 

81. Color : from the glow of thought during delivery. 
Domo : H. 424. 2. M. 275. 

B-efutare :=T&pudiar6. Not so elsewhere in Quintilian, nor 
in Caesar : sometimes in Cicero. Comp. Fr. refuser, Eng. re- 
fuse. Webster. 

82. Vetustatis fide tuta sunt : have the sanction of antiquity 

(as examples). 



152 ARS ORATORIA. 

83. Ad — dirigenda : to be directed toward. 
Erat : see Note, No. 9. 

Livium Andronicum : B.C. 240. 

Annales : the Annates Maximi, records kept by the pontifex 
maximus. Most of the records made down to 390 B.C. were 
destroyed in the burning of the city by the Gauls. 

84. Primum : sc. examinandum est, from omitted context. 
Inter ipsos : may be used instead of inter se, when the noun 

referred to is not in the nom. or ace. Frieze. 

Imitabilia : in themselves ; not by those excepted in the re- 
maining part of the sentence. 

Illis operibus : suggested by poetas et Mstoricos. 

Comoedia, etc. : comp. Horace, Ars Poet. 89-91. 

85. Addicere : comp. Horace, Ep. 1. 1. 14. 
Exprimere : equal in expression. 

86. Limatum : comp. Part I., No. 6. 
Periclitantia : trying perilous flights. 
Propositum :=method ; plan proposed and acted on. 

87. Furiosum : comp. Part t., No. 94. 

Q,uanto : with aliud, as with comparative. H. 418. 1. 
Aura : comp. Horace, Od. 3. 2. 20. Livy, 22. 26 ; "Auram 
favoris popularis." 

94. Pronuntiatione : see No. 168. 

95. CoUocationem. : comp. dispositione, supra. 
Pertineret : H. 531. 

Dominari : relative clause with force of a principal clause. 

H. 531. 1. 
In utroque eorum : et in rebus et in verbis. Spalding. 

96. Dispositio : introduced from the preceding sentence. 

Prior : inventio ; see No. 93 : having to do with the subject- 
matter. Books 3-6, passim. See Book 7. Pro. 1. 

Fusis : cast ; (of melted metal.) 

Habeat, sit : subject supplied from corporibus. The result 
of this bad collocation. Spalding. 

Leviter loco moti : slightly dis-located. 

Ordine : comp. Gr. Koa/nor. 

97. Alioqni : with subjunctive, as it has the value of a whole con- 

ditional clause. 

98. Perluceat : let the light through ; show the imperfect joint- 

ing. 

99. Intentionis : accusation. 
Cujus ; judicialis generis. 



NOTES ON QUINTILIAN. 1 53 

Excessum : digression. 

Q,ui putant : see Part I., No. 74. Whately's Rhetoric, 1. 4. 

Constare : be settled. 

100. Credibile : supposable, probable. 
Desideremus : make up some lack. 
Deprecemur : take from another's advantage. 

101. Causa : motive, object in view. 
Benevolentiam : good- will. 

103. Recepti : admitted to a friendly footing. 

Intentio : keen attention. 

Facilitate : Spalding, facilitate. 

Infames : ill spoken of. 

Excrevisse : comp. Eng. excrescence. 
105. Induere : H. 384. II. 1. 

Pignora : comp. Tacitus, Germ. 7, et al. saep, 

107. Earn (quae) : ec. narrationem. 

108. Ne alienae — demus : speak in our own proper character. 

109. Applicitus : well-fitting. 
Decebit : others, licebit. 

Invidiose : in such a way as to call forth this feeling. 
Primis — designentur : be brought into outline. 

111. Ilia : sc narratio. 

Postulat : sc. deliberativum genu^. Spalding. 

112. Collocata : Spalding, collata. 
Via : straight course. 
Magis i=potius. Spalding. 

113. Conclusio : consequence, in syllogistic reasoning ; requiring 

a very precise use of terms. 
Periculosum. : attempting such exactness. 
Pro Caecina: cap. 15. 
Aut : clause understood, from the context. 
Id : the result. 

114. Procursio : digression. 

116. Q,uia magna sint : comp. H. 530. II. M. 357. Spalding reads 

8unt. 
Summo \=postremo. 
Dimittant : Dimittunt argumenta judicem ad sententiam 

fercndam. Spalding. 

117. Percrescere : Spalding, semper crescere. 

118. Pariter : of time ; together. 

^121. Sciant — intendimus : observe the change of person. 
Futara : sc. praecepta, or argumenta. 



154 ARS ORATORIA. 

Hecta : ma. 
122. Exigenda: see the first meanings of tbe verb. 
Tacendum erit : one will be silenced. 

Natura — docetur : Spalding makes this a parenthesis, and 
for adjuvatur supplies quod, referring to acumen. 

124. Enthymematum : notice the derivation. 
Conclusionibus : of syllogisms. 
Concisa : this sentence is bisected. 
Praeformatas : set for a copj. 
Graeci — sclent : see Lex. s. v. amictus. 
Inspiret : sc. orator. 

Juris : Bonnell, veneris. 

125. Congerie : accumulation. 

126. Causis : motives. 

128. Fatebuntur : sc. pMlosophi, from tbe context. 

129. Moveamur ipsi : comp. Horace, Ars Poet. 102 sq. 

130. In— potestatem : M. 230. b. (2). Zumpt, 316. Comp. Livy, 

2. 14. 

131. Excitati : called up, to stand before the judges. 
133. Reponantur : comp, Horace, Ars Poet., 388. 

135. Lato : so also Bllotz. Spalding, laeto. 
Sermone ac verbis : H. 428. M. 272. 
Ex usu : as adjective. 
Translatio : metaphor. 
Argumentatio : sc. est, or sit. Spalding. 

136. Aristoteles : Rhet. 3. 2. 5. 

137. Cum — diceret ;=since, as he said. 

Ageret — litigatoris : was, moreover, best supporting the in- 
terest of his client. 

138. Praestat : stands out before, attracts. 

142. 'AtpiXeta ; evenness, simplicity. 
Tenui : exact. 

EfPectum : complete. 

143. Idem : omatus. 

144. Cum virtute : with force ; so as to increase its power. 

In translatis : changes in significations already metaphori- 
cal. 

145. Eo: tropo. 

Won sentientes : comp. our phrase, " without thinking." 
Recte — ascita : conditional clause. 

146. Positio : putting. 

147. Permixta est gratia : is blended the grace. 



NOTES ON QUINTILIAN. 1 55 

148. Comparationis : perhaps we should read com^ositioms. Spald- 

ing. 
Alligetur : tied to ; not closely joined, as mncin. 
duodque : verhum. 
lis : M. 421. a. 
Longius : H. 444. 1. M. 308. 

149. Captatus est : by the speaker. 

tntra — stat : zeugma. Better goes beyond than stops short. 

150. Confonnatio — a : away from. 

151. Genus : kind of figure. 

152. Cicero : Or. 25, valentiorum laterum. 

154. Ironia : introduced from the preceding sentence. 
Agens : acting. 

155. Sit — deflexa : sc. oratio. Constructio ad synesim. Virtus 

est : figura. Jucundior : oratio. 
157. Earum: sc. se7i^e7ifo'(2rwmy=-=aphorisms. Comp. Eng. senten- 
tious. 

Circumlitum : painted around. 

Res eadem : too many sententiae. 

Subsistit : makes a pause. 

Structura : orderly arrangement. Not well knit. 

Insistere invicem : lean on, unite with each other. 

Horrorem : roughness, 

159. Res : i. e. Hsus. 

160. Pro Cluentio : cap. 21. 
Dictum : ton mot. 

Objici : against an adversary. 
Impendio : H. 416. M. 259." 

162. Spiritu : in-breathing life. 

Alio — mentis vigore ; any other faculty of the mind (than 
memory). Spalding. 

163. Eam : orationem. 

Distinguent atque concident : will separate and dismember. 
Erat : see JS'ote, No. 9. 

165. Admoneri : to be reminded, prompted. 

Se, sibi : general reference. Neminem precedes. 

166. Distinguere : to separate by pauses. 
Intelligat : understand what he reads. 

167. lidem : loci ; passages for practice. 
Infirma : immature. 

Mihi : H. 389. 

168. Cicero— dicit: see Paa^t I., Nos. 139, 132. 



156 ARS ORATORIA. 

Is : gestus. 

Demosthenes : comp. Part I., Nos. 133, 134. 

Cicero — putat : see Part I., 134. 

169. Bona : as substantive. 

170. lUa: see No. 61. 
Periclitatur : is in danger. 
Sonis : comp. lis, No, 148. 

171. Q,uod solum : so essential is it. 
Oratione : subject-matter. 
Intentio : continuous effort. 
Exprobrans : barsHy cballenging attention. 

172. Cantandi : speaking in a sing-song tone. 

173. Supino : tbrown back. 

Hoc pendent : Quintilian's usual construction of pendere is 
with ex. 

174. Comp. Part L, No. 139. 

Q,uae : neuter, referring to the expressions of the eyes. 

175. Scinduntur : are opened wide, gape. 

176. Claram : vocem. 

Vitare : to escape him. Id : the fault of that gesture. 
Decurrentes : running on, flowing regularly. 
Saxa — respondent : Cicero pro Arch. 8. 
Expatiatur : sc. IracJiium. 

177. Non concitant : M. 451. c. Obs. 
Verecundantur : express shame. 

178. Petere : to fetch. Spalding would read gestum repetere. 
Solet : sc. manus. Spalding prefers actio. A fault is animad- 
verted upon. 

180. Aequo : not inclined forward. 
Opportuna : predicate adjective. 
Cicero — probat : see Part I., No. 138. 
Mollis : effeminate. 

181, Concurrente : colliding ; confounding words and refusiug 

utterance. 
183. Distinctum : not too general. 
Sermoni : conversation. 

Concisorum continuationem : continuous, rapid summing 
up of separate points. 

185. Reverentiam : respect, 
Intelligere : to show a sense of, 
Concidamus : sink helpless, 

186. Officiis : comp. M, 244. 



NOTES ON QUINTILIAN. 1 57 

187. Via dicet : shall speak in orderly metliod. 
Ante omnia : first of all. Comp. deinde, infra. 
Sensibus : thoughts. 

Insistentes : comp. our insist. 

188. Praecipimus : see No. 80. 
Hoc : verb understood. 
Potius : adjective. 

189. Hie erat : see No. 1. 

Signo : H. 385. 4. M. 247. b. (3). 
Species : as distinguished from genera. 

190. Asianos : in the context, Quintilian says, Asiana gens tumi- 

dior alioqui atque jactantior vaniore etiam dicendi gloria 
inflata est 
Rhodium : represented by the pupils of Aeschines ; Aeschines 
intulit eo studia Athena/rum. Rhodes was his place of exile; 
comp. Note, Part I., No. 134. 

191. Locis : in opportune places. 

Jusjurandum : comp. 9. 2. 62. Dem. de Corona, 208 (297). 
In the enthusiasm of this passage of Demosthenes, (the 
oath by those who fell at Marathon and Salamis,) Quintilian 
recognizes Plato. Spalding. 

192. Euphranorem : about B.C. 350 ; famous both as a statuary 

and as a painter 
Exultantem : desultory, discursive. 
Male audire : be blamed. 
Ilia m.entiendi— occasio : found by the men of his day, who 

blamed him for a style too florid and affluent. 
Propior : false, but nearer to truth. 

193. €luae — et ipsa : as well as that into Asian, Attic and Rhodian. 
Gracile :==suhtile, supra. 

Eorum : depends on medium. H. 441. 6. M. 311. Obs. 

194. Cardinibus : cardinal points. 

Interim : as tamen. 

Lenius supina : with gentler inclination. 

Utriusque ultimum : either extreme. 



INDEX 





C I CERO. 


1.. 


..DeOr.l..2-3 


55.. 


..Or. 31,7, 26 


2. 


.. *' 1..3 


56.. 


..DeOr.l..61 


3.. 


.. " 1..3-4 


57.. 


..Br. 21, 27, 33, 58 


4.. 


.. " 1..23 


58.. 


.. " 36,38,40,43,44 


5.. 


.. " 1..32 


59.. 


..Or. 38 


6.. 


.. " 1..25 


60.. 


..Br. 88, 68 


7.. 


.. " 1..26. 21, 15 


61.. 


.. " 72,75 


8.. 


.. " 1..46 


62.. 


.. " 95,82 


9.. 


.. " 1..8 


63.. 


.. " 84 


10.. 


.. " 2.. 8 


64.. 


.. " 55 


11.. 


..Br. 15 


65.. 


..DeOr. 2.. 82 


12.. 


..DeOr. 1..^5 


66.. 


..Part. Orat. 25 


13 . 


.. " 1.. 28, 51-52 


67.. 


..Br. 49, 50 


14.. 


.. " 2. .17 


68.. 


..DeOr. 2.. 24 


15.. 


..Br. 6 


69 . 


2 27,29 


16.. 


..DeOr. 1..21 


70.. 


..DeOr. 1.. 31 


17.. 


..Or. 10, 2., 1 


71.. 


..Or. 35 


18.. 


..DeOr. 2..35 


72.. 


..Part. Orat. 1 


19.. 


..Or. 42 


73.. 


..DeOr. 2.. 76, 77 


20.. 


..DeOr. 3.. 9 


74.. 


.. " 2.. 77-78 


21.. 


.. " 2.. 20 


75.. 


.. " 2.. 78-80 


22.. 


.. " 2.. 87 


76.. 


..Or. 36 


23.. 


..Or. 19, 21, 28 


77.. 


..Part. Orat. 9 


24.. 


..DeOr. 1.. 11 


78.. 


..DeOr. 2.. 80 


25.. 


.. " 1..14, 16 


79.. 


..Part. Orat. 24, 2 


26.. 


..Or. 33 


80.. 


..Or. 14, 15 


27.. 


..Part. Orat. 28 


81.. 


..DeOr. 2.. 41 


28.. 


..Or. 4 


82.. 


.. " 3. .30 


29.. 


..DeOr. 1.. 15 


as.. 


..Part. Orat. 13,11 


30.. 


..Or. 32 


84.. 


..DeOr. 2.. 77 


31.. 


..DeOr. 2.. 43 


85.. 


..Part Orat. 4-5 


82.. 


.. " 3. .14 


86.. 


8,4 


33.. 


.. " 1..26 


87.. 


15,17 


34 . 


..Or. 21-22, 35-36 


88.. 


..DeOr. 3.. 26-27 


35.. 


..DeOr. 1.. 29 


89.. 


.. " 2. .19 


36.. 


.. " 3. .55 


90.. 


Or. 22, 34 


37.. 


.. " 2. .4 


91 . 


..DeOr. 1. 32 


38.. 


.. " 1..33 


92.. 


.. " 3.-10,11 


39.. 


ii (I 


93.. 


. " 3.. 13 


40.. 


•• !1 ^i:^ 


94.. 


. " 1..12 


41.. 




95.. 


. " 3.14,21 


42,. 


iiBr. 90,91 


96.. 


. " 3.. 25, 26 


43.. 


.. " 91,93 


97.. 


. " 3.. 31 


44.. 


..DeOr. 3.. 10 


98.. 


. " 2.. 21 


45.. 


.. " 2. .15 


99.. 


.Br. 37 


46.. 


..Or. 34 


100.. 


.Or. 23,24 


47 . 


..DeOr. 2.. 13 


101.. 


.Part. Orat. 5, 6 


48.. 


..Or. 12 


102.. 


.DeOr. 3.. 38 


49.. 


..Br. 83 


103.. 


. " 3.. 39-42 


50.. 


..Opt. Gen. Or. 5 


104.. 


. " 8. .53 


51.. 


. .Br. 31 


105.. 


(( i( 


92.. 


. Or. 19 


106.. 


• i! ^u^ 


53.. 


. .Br. 10, 7, 11, 13 


107.. 




54.. 


.. " 8 


108.. 


' " 3..43, 44, 46-47 
(I) 



2 


INDEX. 




109 . 


..Or. 44, 47-49 


128.. 


..Or. 38 


110.. 


. . " 50, 51 


129.. 


..Br. 24 


111.. 


..Dc Or. 3.. 44, 45 


130.. 


..DeOr. 2..43 


112.. 


.. " 3.. 48, 49 


131.. 


..Or. 28 


113.. 


. " 3.. 49, 50 


132.. 


.. " 16, 17 


114.. 


..Br. 8 


133.. 


..Br. 38 


115.. 


..Or. 55, 58, 60 


134.. 


..DeOr. 3..56 


116.. 


.. " 57,58,64 


135.. 


.. " 3. .57 


117.. 


.. " 62,63,65 


136.. 


.. " 3. .60 


118.. 


.. " 68,69 


187.. 


.. " 3. .61 


119.. 


.. " 25 


138.. 


..Or. 18 


120.. 


..Opt. Gen. Or. 3 


139.. 


..DeOr. 3.. 59 


121.. 


..De Or. 2.. 54, 83 


140.. 




122.. 


.. " 2.-58 


141.. 


!!Br. 30 


123.. 


.. " 2.. 58-60 


142.. 


..Or. 40 


124.. 


.. " 2.. 61 


143 . 


. . " 40-41 


125.. 


..Or. 26 


144.. 


..Opt. Gen. Or. 1-2 


126.. 


..DcOr. 2.42, 53 


145.. 


127.. 


.. " 2..46,45,83 







QUINTILIAN 



. 2. .14. .5 

. 2.. 15.. 38 

. 2.. 17.. 41-42 

. 2.. 16. .11 

. 2. .19. .2-3 

. 1.. 1..4-5 

. 1,. 1..20 

. 7.. 10.. 9-10, 14-15 

. 2..13..2. 8, 15, 17 

.Pref.20 

. 1..10..8 

.12.. 11.. 9-13 

.12..11..1&-19 

.12 .11.. 26, 28, 30 

. 2. .20. .4, 8 

.Pref. 9 

.12.. 1..1-3 

.12.. 1..32 

.12.. 1..4. 7,12 

1..23, 29-30, 27 
7.. 4, 6-7 
1..42 
2..1, 8, 15 
2.. 21-23, 28 
1 



.12. 
.12. 
.11. 
.12 
.12. 
.12.. 



.12.. 
. 1.. 
.10.. 
.10.. 
.10.. 
.11.. 
.12.. 
. 1.. 



6. .1-3 
2.. 18 

7. .28 

7..20, 8, 27 
3.. 29-30, 27 
1..15, 22, 25 
9.. 1,4, 12-13 
4. .6 

. 1.. 7. .34 

. 8..Prooem. 13-16 

.10.. 1..1-2 

.10.. 1..10, 15, 19 

.10.. 1..20, 22, 24, 2 

. 2. 5.. 18-19 

. 2.. 4.. 2 



... 3.. 8. .67 
...10.. 1.. 31-83 
...10.. 1..73 
...10.. 1.. 101-2 
...10.. 1.. 35-36 
...10.. 1. .81-88 
...10.. 1..123 
...10.. 1.27 
... 1..10..29 
...10.. 1..28 
...10.. 1.. 46-51 
,. 10.. 1..52, 61 
...10.. 1. .65-69 
...10.. 1. .85-88 
,..10.. 1..93-94, 96, 98 
,..10.. 1. .76-77 
..10.. 1.. 105-109 
.10.. 1. .114, 128 
,..10.. 8. .1-3 
..10.. 7.. 29 
.. 1.. 5..1 
.. 8.. 1..1 

.. 1.. 5.-5,16,87-38, 46 
..8.. 2..1, 12,15-16 
,.. 8.. 2.. 17, 19, 24,22 
..10.. 3..4-5, 9-11, 18 
.. 8..Prooem. 18, 20-21,2 
..10.. 3.. 2^24 

10.. 5. .15 
..2.. 4..15, 18, 20-21, 24 
..10.. 5. .14 
.. 2 .10. .12 
..10.. 5.-2-4,9-11 
..9.. 4..8, 5, 7, 9-10 
..9.. 4.-22-23,25,32 
..9.. 4.. 45-46 
..9.. 4.. 01-62, 67 
..9.. 4.. 114-116 
..9.. 4.-146-147 
-.10.. 6. 1-3 



INDEX. 



81. 


..10. 


. 6..5-T 


139. 


.. 8. 


. 3.. 62 


82. 


..12. 


. 4..1 


140. 


..12. 


.10..49, 51, 54-55 


83. 


..10. 


. 2.. 1,7 


141. 


.. 8. 


. 3.. 57 


84. 


..10. 


. 2..14-15, 19, 21-22 


142.. 


.. 8. 


. 3.. 87 


85. 


..10. 


. 2..24, 26, 23 


143 . 


.. 8. 


. 3.. 11, 13 


86. 


..11. 


. 1.. 1,31-32 


144.. 


.. 8. 


. 6.. 1-2 


87. 


..11. 


. 1..87, 45, 91 


145.. 


.. 8. 


. 6.-4-5,14, 18-19 


88. 


.. 3. 


. 8. .38 


146.. 


.. 8. 


. 6.. 23, 40-41 


89.. 


.. 3. 


. 5.. 2 


147.. 


.. 8. 


. 6..44, 52, 49,59 


90.. 




. 6.. 80 


148.. 


.. 8. 


. 6.. 62-64 


91 . 


V. 3. 


. 4.. 12, 15 


149.. 


.. 8. 


. 6.. 67, 74-76 


92.. 


.. 2. 


.21. 23 


150.. 


.. 9. 


. 1..1-2, 4^5, 7, 14, 18 


93.. 


.. 3. 


. 8.. 12-13, 15 


151.. 


.. 9. 


. 3. .28 


94.. 


.. 3. 


. 3..1 


152.. 


. 9. 


. 2.. 29-31 


95.. 


.. 8. 


Prooem. 6-7 


153.. 


.. 8. 


. 8.. 49 


96.. 


.. 7. 


. - 2-3 


154.. 


.. 9. 


. 2.. 38, 46 


97.. 


.. 7. 


. 1..2-3 


155.. 


.. 9. 


. 3. .3-5 


98.. 


.. 7. 


.10. .16 


156.. 


.. 9. 


. 2.. 72 


99.. 


.. 3. 


. 9.. 1,6,8 


157.. 


.. 8. 


. 5..26-27,30,34 


100.. 


.. 4. 


. 1.. 52-53 


158.. 


.. 4. 


. 1..49 


101.. 


.. 4. 


. l..&-6,51 


159.. 


.. 6. 


3.. 8-9, 11 


102.. 


.. 4. 


. 1. .55-56 


160.. 


.. 6. 


. 3..39, 28-30, 35 


ms.. 


.. 4. 


. 1..58-59, 61-62, 35 


161.. 


.. 6. 


. 3.. 106-107 


104.. 


.. 3. 


. 8.. 6, 10 


162.. 


..11. 


. 2. .1,3 


105.. 


.. 4. 


. 1..2S 


163.. 


..11. 


2.. 27, 33 


106.. 


.. 4. 


. 2.. 1,24-25 


164.. 


..11. 


2.. 36, 40 


107.. 


.. 4. 


. 2..31-32, 36. 34, 44-i5 


165.. 


..11. 


2.. 4445, 48 


108.. 


.. 4. 


. 2..&iS7, 103 


166.. 


.. 1. 


8.. 1-2 


109.. 


.. 4. 


. 2.. 116-117, 120 


167.. 


.. J. 


11.. 13-14 


110.. 


.. 4. 


. 2.. 125 


168.. 


..11. 


. 3..1-2, 65, 6-7 


111.. 


.. 3. 


8.. 11-12 


169.. 


.11. 


3..14, 19, 29 


112.. 


.. 4. 


5..1.3-4,22 


170.. 


..11. 


3.-30,40-42 


113.. 


. 7. 


3.. 14, 17-18 


171.. 


..11 


3.. 43-45, 16 


114.. 


.. 4. 


3. .9 


172.. 


..11. 


3.-51-53,57 


115.. 


.. 5. 


10.. 11 


173.. 


..11. 


3.-67-70 


116.. 


.. 5. 


12.. 4-5, 14 


174.. 


..11. 


8.. 72, 75 


117.. 


.. 7. 


1..17 


175.. 


..11. 


3- -78-81 


118.. 


.. 5. 


13.. 11-12, 15 


176.. 


..11. 


3.-82-84,130 


119.. 


.. 7. 


1..31 


177.. 


..11. 


3.. 85-87 


120.. 


.. 6. 


4.. 22 


178.. 


..11. 


3.-107,112,114, 119 


121.. 


.. 5. 


10.. 122-123 


179.. 


..11. 


3.. 89-90 


122.. 


.. 6. 


4..8, 10, 12-13,16 


ISO.. 


..11. 


3.-124,126,128-129 


123.. 


.. 5. 


.13. .51 


181.. 


..11. 


3.-121 


124.. 


.. 5. 


14.. 27, 30-32 


182.. 


..11. 


3-. 137 


125.. 


.. 8. 


4.. 3 


183 . 


..11. 


3.-154,161-164,170 


126.. 


.. 7. 


2.. 35, 39 


184.. 


..11. 


3.. 180 


127.. 


.. 6. 


1..1, 4 


185.. 


..12. 


5.. 1-2, 4 


128.. 


.. 6. 


1..7, 25-26, 51-52 


186.. 


..10. 


1..lJ 


129.. 


.. 6. 


2.. 24, 26 


187.. 


..10. 


7.. 5-6, 12 


130.. 


.. 6. 


2.. 28-30, 34 


188.. 


..10. 


7.. 18, 22-28 


131.. 


.. 6. 


. 1. .44-45 


189.. 


..12. 


10.. 1,10 


132.. 


.. 6. 


1..27,29,36 


190.. 


..12. 


10 .16, 18, 20 


133.. 


..10. 


4..1^ 


191.. 


..12. 


10- -23-24 


134.. 


.. 8. 


3..1 


192.. 


..12. 


10.-12-13 


135.. 


.. 5. 


14.. 33-35 


193.. 


..12. 


10. -5&-59, 66 


136.. 


.. 8. 


3.. 6 


194.. 


..12. 


10..67, 69, 71 


187.. 


..12. 


10.. 45 


195.. 


..12. 


10. .77-80 


138.. 


.. 9. 


2.. 63 









LIBRARY OF CONGRESS 




